Çok Anlamlı Kelimeler Dizini

Nahl 90'da 'Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder' ve Nisâ 58'de 'İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmedin' ayetlerinde geçer. Tarafsızlık, hukukun üstünlüğü ve hak sahibine hakkını eksiksiz teslim etmektir.

İnfitâr 7'de 'Seni yaratan, şekil veren ve dengeli kılan (fe-'adelek)' ayetinde olduğu gibi, varlığın yaratılışındaki kusursuz ölçü, ahenk, ifrat ve tefritten uzak orta yol manasındadır.

Bakara 48 ve 123'te 'kimseden bir fidye/denk karşılık (adl) kabul edilmez' ve En'âm 70'te geçer. Bir suçun, borcun veya cezanın telafisi için sunulan denkleştirici maddi veya manevi bedeldir.

Sözlükte bir şeyi korumak, gözetmek ve sözünde durmak demektir. Kur'an'da kul ile yaratıcı arasındaki ahlaki ve tevhidi sözleşmeyi (bezm-i elestteki ahitleşmeyi veya fıtratı) ifade eder. Bakara 27. ayette 'Allah'ın ahdini bozanlar' denilerek, insanın fıtratındaki yaratıcıyı tanıma sözüne ihanet etmesi, akıl ve vahyin getirdiği ahlaki yükümlülükleri hiçe sayması kastedilmiştir.

Bir kimseye kesin bir talimat veya görev yüklemek (örn: Tâhâ Suresi 115: 'Andolsun biz daha önce Âdem'e de emretmiştik [ahidde bulunmuştuk]').

Belirli bir yöneticinin veya olayın yaşandığı zaman aralığı (örn: Asr-ı Saadet ahdi).

Sözlükte 'hıkf' kelimesinin çoğulu olup rüzgârın savurup yığdığı ve üstü kıvrım kıvrım olan uzun kum tepeleri anlamına gelir.

Ahkāf Suresi 21. ayette 'Âd kavminin kardeşini (Hûd'u) hatırla; hani o, Ahkāf'taki kavmini uyarmıştı' buyrularak Güney Arabistan'da (Yemen-Umman arasında) yer alan tarihsel coğrafya ve kavmin felaket sahnesi ifade edilmiştir.

Kudretli saraylar kuran Âd kavminin devasa binalarının kum tepeleri altında kayboluşunu ve faniliği anlatan sembolik anlamdır.

Beled 11-13'te 'Fakat o sarp yokuşa (el-Akabe) atılamadı. O sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin? O, bir boynu kölelikten kurtarmaktır' buyrulur. İnsanın cennete ulaşmak için bencilliğini feda ederek aşması gereken ahlaki imtihan zirvesidir.

Kelimenin fiziki lügat manasıdır; kervanların ve yolcuların büyük zorlukla aştığı dik dağ boğazlarıdır.

Aynı kökten türeyen 'ukbâ' kelimesinde olduğu gibi, dünyadaki tercihlerin ahirette doğuracağı ebedi neticedir.

Sözlükte deveyi bağlayan ip (ikâl) demektir. İnsanın nefsi arzularına, cehaletine ve taşkınlıklarına gem vurması, kendini frenlemesi yönüyle bu idrak gücüne akıl denilmiştir. Bakara 73. ayette 'aklınızı kullanasınız diye' denilirken; mucizelerden ve delillerden yola çıkarak ahirete, hesaba ve yaratıcıya dair doğru çıkarımlar yapmak ve nefsin kibrini yenmek kast edilmiştir.

Hukuk dilinde, bir cinayet davasında katilin ödemesi gereken kan bedeline (diyet) ortak olan ve katili koruma yükümlülüğü taşıyan baba tarafındaki erkek akrabalardır (asabe).

Alak Suresi 2. ayette 'Halaka'l-insâne min 'alak' (İnsanı bir alakadan yarattı) şeklinde geçer. Döllenmiş yumurtanın rahmin iç duvarına sımsıkı asılarak tutunduğu ve bir sülük gibi beslendiği embriyolojik safhayı ifade eder. Modern embriyoloji ile mucizevi uyumu tefsirlerde genişçe vurgulanır.

Klasik Arapçada suya giren canlıların kanını emmek için deriye yapışan sülük canlısına ve pıhtı haline gelmiş yoğun kana 'alaka' denir.

Bir şeye kalben bağlanmak, ona karşı düşkünlük ve muhabbet beslemek manasında 'alâka' kökünden türeyen ahlaki ve duygusal bağdır.

Âlem, kelime kökeni itibariyle 'alamet' (delil, iz) kelimesinden türetilmiştir. Yaratıcı'nın varlığına, birliğine ve sıfatlarına delalet eden, O'nun dışındaki tüm canlı ve cansız varlıklar bütününü ifade eder. Fatiha Suresi 2. ayette 'âlemîn' (çoğul) olarak geçmesi, tek bir evrenin değil, canlılar, melekler, mikroskobik dünyalar ve fiziksel evrenler gibi sayısız boyut ve yaratılış türünün varlığını gösterir.

Bazı müfessirler (örn. İbn Abbas), kelimenin akıllı varlık sınıflarını (insanlar, melekler, cinler) ifade ettiğini savunmuştur zira 'âlemîn' çoğulu Arapçada akıl sahipleri için kullanılan müzekker çoğul kalıbıyla (-în) yapılmıştır.

Sözlükte bilinçli ve niyetle yapılan her türlü iş ve eylemi ifade eder. Bilinçsizce veya refleks olarak yapılan hareketlere (fiil) amel denmez. Kur'an'da 'salih ameller' (iyi, faydalı, ilahi rızaya uygun davranışlar) hemen her yerde imanın hemen ardından zikredilir. Bakara 25. ayette imanın pratik hayata dürüstlük, adalet ve iyilik olarak yansımasının cennet müjdesinin anahtarı olduğu belirtilmiştir.

İnsanın geçimini sağlamak veya somut bir eser ortaya koymak için yürüttüğü pratik el emeği veya uğraş.

Biyolojik anlamda sekiz bacaklı eklembacaklı canlı ve onun avlanmak ve barınmak için ürettiği ağdır. Ankebût 41. ayette 'Kendine bir ev edinen örümceğin (ke-meseli'l-ankebût) durumu gibidir' denilerek tabiatın en kırılgan mimari yapısına dikkat çekilmiştir.

Allah'ı bırakıp putları, sahte otoriteleri veya dünyevi güçleri koruyucu ve sığınak edinenlerin kurdukları yapay güvenlik illüzyonudur. Ankebût 41'de 'Şüphesiz evlerin en çürüğü ve dayanıksızı örümcek evidir; keşke bilselerdi!' buyrularak şirk düzenlerinin hakikat karşısında bir örümcek ağı kadar dayanıksız olduğu beyan edilir.

Vahiyden kopuk, nefsin heva ve kuruntularıyla inşa edilen zihni labirentler ve sahte kurtuluş teorileridir. Dışarıdan bakıldığında ince bir hendese gibi görünse de en ufak bir hakikat rüzgârıyla dağılıp giden temelsiz düşüncelerdir.

Sözlükte ufukta enlemesine yayılan bulut demektir. Çöl insanı bu bulutu görünce yağmur müjdesi sevinciyle karşılar.

Ahkāf Suresi 24. ayette 'Nihayet onu vadilerine doğru gelen yaygın bir bulut (âridan) halinde gördüklerinde: Bu bize yağmur getirecek bir buluttur! dediler; hayır, o aceleyle istediğiniz şeydir; içinde can yakıcı bir azap bulunan bir rüzgârdır!' buyrulur.

Fıkıh ve ahlak terimi olarak kalıcı olmayan, arızi durumları ifade etmek için kullanılır.

Sözlükte vadi boyunca iki dağ arasına taş ve harçla örülen su bendi veya baraj demektir. Güney Arabistan (Yemen) Himyer ve Sebe lehçelerinde büyük su seddini ifade eder. Sebe 16. ayette 'Fakat onlar yüz çevirdiler; biz de üzerlerine Arim selini (seyle'l-arim) saldık' buyrularak meşhur Me'rib Barajı'nın çökmesiyle meydana gelen ve bağları, bahçeleri sular altında bırakan tarihi felaket anlatılır.

Baraj bentlerinin yıkılmasıyla serbest kalan ve önüne kattığı her şeyi sürükleyen muazzam sel felaketidir. Suyun hırçınlığı, sertliği ve tahrip gücü bu kelimeyle tasvir edilir.

Aramet kökünden türeyerek, kişinin hırçın, uzlaşmaz, kaba ve zorlu bir mizaç sergilemesini ifade eden ahlaki nitelemedir.

Kur'an'da Allah'ın sınırsız azametini, bütün varlık âlemini kuşatan hükümranlığını ve kozmik nizamı yönettiği merkezi temsil eden ilahi egemenlik tahtıdır. Maddi ve cismani bir koltuk olmayıp ilahi saltanatın sembolüdür. Neml 26'da 'O Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; büyük Arş'ın Rabbidir (rabbü'l-arşi'l-azîm)' buyrulur. Tâhâ 5'te 'Rahmân Arş'a istiva etmiştir' denilerek evrenin mutlak idaresinin O'na ait olduğu bildirilir.

Hükümdarların kudret ve otorite simgesi olarak oturdukları yüksek makam koltuğudur. Neml 23'te Sebe melikesi Belkıs hakkında 'Ve onun için muazzam bir taht vardır (ve lehâ arşun azîm)' denilir. Neml 38 ve 42'de bu tahtın Hz. Süleyman'ın huzuruna getirilip tanınmaz hale getirilerek imtihan konusu yapılması anlatılır. Yûsuf 100'de de Hz. Yûsuf'un ana-babasını 'tahta çıkarması' bu kökle geçer.

Kökün maddi manasında ağaç kütükleriyle yapılan tavan, çardak veya sarmaşık asmalarının üzerine serildiği çardak yapısıdır. Bakara 259 ve Kehf 42'de harap olmuş şehir ve bahçeler 'çatıları/çardakları üzerine çökmüş (hâviyetün alâ urûşihâ)' şeklinde tasvir edilir. En'âm 141'de ise 'çardaklı ve çardaksız bahçeler (cennâtin ma'rûşât)' zikredilir.

Asr Suresi 1. ayette 'Ve'l-'Asr' (Asra ant olsun) ifadesiyle, insanın en kıymetli sermayesi olan akıp giden zamana, peygamberlik çağına (Asr-ı Saadet) ve insanlık tarihine dikkat çekilir. Zamanın bilinçsizce tüketilmesinin insanı kaçınılmaz bir hüsrana sürüklediği bildirilir.

Gündüzün son demlerini temsil eden ikindi vaktidir. İnsanın dünyadaki hayatının sonunu ve ömrün batışını remzeder.

Kökün ilk maddi anlamı olup, üzüm, zeytin veya benzeri meyveleri sıkarak suyunu (asîr) elde etmek manasındadır.

Sözlükte açık işaret, alamet, nişane ve ibret demektir. Bakara 73. ayette 'size ayetlerini gösterir' denilirken; öldürülen bir adamın ineğin bir parçasıyla vurularak diriltilmesi gibi ilahi gücü ve ahiretteki dirilmeyi ispatlayan somut mucizeler kastedilmiştir.

Mushafta durak işaretleriyle birbirinden ayrılan, vahyin vahiyle sınırlandırılmış her bir bağımsız kelam parçasıdır.

Göklerin, yerin, gece ve gündüzün ardı ardına gelmesi gibi, yaratıcının varlığını, birliğini ve sıfatlarını gösteren kevnî delillerdir (örn: Rûm Suresi 22: 'Göklerin ve yerin yaratılması O'nun ayetlerindendir').

Sözlükte adalet ve itidal sınırını aşarak başkalarının hukukuna tecavüz etmek, böbürlenip haksızlık yapmaktır. Kasas 76. ayette Kârun'un servet şımarıklığı 'Kârun Mûsâ'nın kavmindendi, fakat onlara karşı azgınlık etti / haddi aştı (fe-begâ aleyhim)' şeklinde ifade edilir. Nahl 90'da Allah'ın haram kıldığı üç büyük kötülükten biri olarak 'azgınlık ve taşkınlık (el-bagy)' sayılır.

Bir şeyi elde etmek için çaba göstermek, aramak ve istemektir. Kasas 77'de 'Allah'ın sana verdiğinden ahiret yurdunu ara (vebtegı)' buyrulur. Kehf 64'te Hz. Mûsâ 'İşte aradığımız (mâ künnâ nebgı) tam da buydu' demiştir.

Cinsel hayatta meşru sınırları aşarak iffetsizlik ve fuhşa sapmaktır. Meryem 20'de Hz. Meryem 'Ben iffetsiz bir kadın (bagıyyâ) da değilim' diyerek masumiyetini beyan etmiştir. Nûr 33'te de 'Cariyelerinizi fuhşa (alâ'l-bigâ') zorlamayın' buyrulur.

Sözlükte şekil ve madde olmaksızın, bir şeyi ayıplardan ve eksikliklerden uzak bir şekilde yaratmak (ber' veya berâet) demektir. Allah'ın güzel isimlerinden (Esma-i Hüsna) biridir. Hâlık isminden farkı; Hâlık takdir eden ve ölçü koyan demekken, Bâri o takdire uygun olarak maddesel kusurlardan uzak, mükemmel bir surette fiili olarak var eden demektir. Bakara 54. ayette Hz. Musa kavmine 'Hemen Bâri'nize (Yaratıcınıza) tövbe edin' derken, onları maddesel bir buzağı heykelinin kusurlu sahteliğinden kurtarıp, kendilerini kusursuz yaratan hakiki yaratıcıya yöneltmeyi amaçlamıştır.

Bir kimsenin hastalıktan şifa bulması (tebârî), suçtan veya sorumluluktan aklanması/beri olması halidir.

Kıyâme Suresi 14-15. ayetlerde 'Doğrusu insan kendi aleyhine bizzat şahittir (basîrah); türlü türlü mazeretler öne sürse bile!' buyrularak insanın iç dünyasındaki niyet ve eylemlerini inkâr edemeyeceği kesin şahitlik ifade edilir.

Yûsuf Suresi 108. ayette 'Ben ve bana uyanlar basiret üzere (açık bir delil ve derin kavrayışla) Allah'a davet ederiz' ifadesindeki manevi aydınlıktır.

İsrâ 102'de Hz. Mûsâ'nın Firavun'a 'Bu mucizeleri apaçık birer delil (besâir) olarak indirenin göklerin ve yerin Rabbi olduğunu pekâlâ biliyorsun' beyanında geçer.

Sözlükte zayi olan, gerçeği yansıtmayan ve hükümsüz kalan şey demektir. Hakkın zıddıdır. Bakara 42. ayette 'Hakkı batılla karıştırmayın' denilirken; vahiyle gelen gerçeklerin, insanların çıkarları doğrultusunda uydurdukları asılsız hikayelerle, tahrif edilmiş yorumlarla (batıl) bulandırılmaması ve birbirine karıştırılmaması emredilmiştir.

Yapılan bir amelin sevabının yok olması veya hukuken geçersiz sayılması (örn: Bakara 264: 'Sadakalarınızı başa kakarak boşa çıkarmayın [tübtilû]').

Sözlükte bir şeyi eskitene kadar denemek demektir. İnsanın sabrını, direncini ve inancını ölçen her türlü zorlu hayat şartı, musibet ve sıkıntıyı ifade eder. Bakara 49. ayette Firavun'un zulmünden bahsedilirken 'Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan (belâ) vardı' denilerek, çekilen bu acıların inanç ve sabır düzeyini ölçen büyük bir deneme olduğu vurgulanmıştır.

İnsanın şükredip şükretmeyeceğini görmek için kendisine verilen zenginlik, sağlık ve kurtuluş gibi büyük nimetlerle imtihan edilmesidir (örn: Enfal Suresi 17: 'Müminleri kendinden güzel bir lütufla denemek [yübliye] için').

Mümtehine Suresi 4. ayette Hz. İbrahim ve beraberindeki müminlerin inkârcı kavimlerine karşı sergiledikleri 'Şüphesiz biz sizden ve Allah'ı bırakıp taptıklarınızdan uzağız (büraâü minküm)' tavrıdır. Benzer şekilde Tevbe 1. ayetteki 'Berâetün minallâhi ve resûlihî' ifadesiyle müşriklerle olan haksız bağların koparılması beyan edilir.

Kişinin kendisine yöneltilen haksız bir itham, leke veya töhmetten temiz ve masum olduğunun ortaya çıkmasıdır. Yûsuf kıssasındaki masumiyet ve Nûr Suresi'ndeki iftira karşısında Hz. Âişe'nin aklanması bu mahiyettedir.

Kamer Suresi 43. ayette geçen 'Yoksa kutsal sayfalarda sizin için bir dokunulmazlık ve kurtuluş belgesi (berâetün fi'z-zübür) mi var?' ayetindeki ilahi azaptan muaf tutulma teminatıdır.

Sözlükte iki şey arasında yer alan ve onların birbirine karışmasını veya birbirini ihlal etmesini önleyen engel, fasıla, perde demektir. İslami eskatolojide ve Kur'an terimi olarak; insanın vefat ettiği andan kıyamet günü dirilmesine kadar ruhun kaldığı kabir/bekleme menzili ve dünyaya dönmeyi kesinlikle imkânsız kılan ilahi sınırdır. Mü'minûn 100. ayette ölüm döşeğinde pişmanlıkla 'Rabbim beni geri döndür!' diye yalvaran inkârcıya cevaben: 'Hayır! Bu onun söylediği boş bir laftan ibarettir; önlerinde diriltilecekleri güne kadar aşamayacakları bir berzah (aşılmaz perde ve bekleme âlemi) vardır' buyrulmuştur.

Tatlı su nehirleri ile tuzlu denizlerin veya yoğunlukları farklı iki denizin bir araya geldikleri noktada tabiattaki yüzey gerilimi ve hidrolojik bariyer sebebiyle sularının hemen birbirine karışmamasını sağlayan ilahi nizam kanunudur. Rahmân 19-20'de 'İki denizi salıverdi, birbirine kavuşurlar; fakat aralarında birbirinin sınırını aşmayan bir berzah (engel) vardır' ve Furkân 53'te bu kavram açıkça ifade edilmiştir.

Rahmân Suresi 4. ayette '‘Allemehu'l-beyân' (Ona beyânı/açıkça anlatıp konuşmayı öğretti) şeklinde zikredilir. İnsanı diğer tüm canlılardan ayıran en temel vasıf; zihnindeki soyut kavramları dile dökebilme, mantıklı düşünebilme, hakkı bâtıldan ayırarak ifade edebilme ve vahyi idrak etme mucizesidir.

İnsanların kalplerindeki şüpheleri gideren, doğru yolu şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta sergileyen ilahi hitap ve beyânattır (örn: Âl-i İmrân 138: 'Hâzâ beyânun li'n-nâs').

Hadis-i şerifte 'Şüphesiz bazı beyanlarda sihir gibi büyüleyici bir tesir vardır' buyrulduğu üzere, dinleyenleri hayran bırakan yüksek edebi üslup ve hitabettir.

Kişinin bir dava, lider veya meşru yöneticiye sadakatini bildirmesi; ölümüne de olsa emrine itaat edeceğine dair el sıkışarak söz vermesidir. Hudeybiye'de ağaç altında yapılan Rıdvan Biatı bunun Kur'an'daki en belirgin örneğidir.

Tarafların mal ve semen (bedel) üzerinde anlaşarak mülkiyet devri yapmaları, alışveriş akdi.

Tevbe Suresi 111. ayette geçtiği üzere, müminlerin canlarını ve mallarını cennet karşılığında Allah'a satmaları ve bu mukaddes ahitleşmeye sadık kalmalarıdır.

Beyyine Suresi 1 ve 4. ayetlerde zikredildiği üzere, aklı ve vicdanı doyuran, inkârcıların mazeretlerini bütünüyle ortadan kaldıran parlak, inkâr edilemez ilahi delildir.

Beyyine Suresi 2. ayette 'Allah tarafından gönderilen ve tertemiz sahifeleri okuyan bir elçi' ifadesiyle beyyinenin bizzat Hz. Peygamber ve Kur'an-ı Kerim olduğu tefsir edilmiştir.

İslam yargılama hukukunda 'el-Beyyinetü ale'l-müddeî' (Delil getirmek iddia sahibine aittir) kaidesinde olduğu gibi, bir gerçeği gün yüzüne çıkaran tanıklık ve belgeler bütünüdür.

Ahkāf Suresi 9. ayette 'De ki: Ben elçilerden bir türedi / ilk örnek (bid'an mine'r-rusul) değilim' buyrularak peygamberliğin insanlık tarihinde yeni ve garip bir hadise olmadığı, Hz. Âdem'den beri süregelen ilahi bir silsile olduğu vurgulanır.

Dini literatürde vahiy ve sünnetin tasvip etmediği, ibadet ve itikada sonradan eklenen uydurma yenilikleri tanımlayan terimdir.

Bakara 117 ve En'âm 101'de 'Bedîu's-semâvâti ve'l-ard' (Gökleri ve yeri modelsiz ve benzersiz yaratan) ifadesinde bu kök ilahi yaratılış sanatını betimler.

Âl-i İmrân 92. ayette geçen 'birr'; imanın olgunluğunu, yaratıcıya derin itaati ve ahlaki dürüstlüğü içeren şemsiye bir kavramdır. Kulun bu mertebeye ancak en çok değer verdiği şeylerden Allah yolunda harcamasıyla ulaşabileceği belirtilir.

Kur'ân'da anne-babaya karşı görevleri saygıyla yerine getirmek ve onlara hayırlı bir evlat olmak anlamında da kullanılır (örn. Hz. İsa'nın 'Beni anneme iyilik eden [berran] bir kul kıldı' demesi).

Saf Suresi 4. ayette 'Şüphesiz Allah, kendi yolunda kurşunla kenetlenmiş bir bina (bünyânün mersûs) gibi saf bağlayarak savaşanları sever' buyrularak inananların kolektif dayanışması ve birlik ruhu mimari bir sağlamlıkla teşbih edilmiştir.

Tevbe Suresi 109. ayette 'Binasını (bünyânehu) Allah'tan gelen bir takva ve rıza üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa çökmek üzere olan bir yarın kenarına kuran mı?' denilerek ahlaki ve manevi temel vurgulanır.

Nahl Suresi 26. ayette inkârcıların kurdukları tuzakların ve binaların temellerinden yıkılıp tavanlarının başlarına çökmesi anlatılır.

Yûsuf 24'te geçen 'burhâne rabbih'; peygamberin fıtratındaki takva, ismet ve haramın çirkinliğine dair ilahi kesin idraktir. Râzî ve Mâtürîdî'ye göre bu, peygamberin günaha düşmesini engelleyen ilahi basiret ve aklî hüccettir (bâtıl tefsirlerdeki mitolojik hayallerin aksine).

Kasas 32'de Hz. Mûsâ'nın asâsı ve yed-i beyzâsı için kullanılır ('fe-zânike burhânâni min rabbik'). İnkarcıların şüphesini kökten kıran açık harikayı ifade eder.

Bakara 111, Enbiyâ 24 ve Neml 64'te geçen 'Hâtû bürhâneküm' (Eğer doğru iseniz delilinizi getirin) ifadelerinde olduğu gibi; iddia sahibinden talep edilen akıl ve vahiy temelli çürütülemez ispat.

Câsiye Suresi 28. ayette 'O gün her ümmeti diz çökmüş (câsiyeten) görürsün; her ümmet kendi kitabına çağrılır' buyrularak mahşerdeki mutlak acziyet ve ilahi adaletin huzurundaki saygı ve korku tablosu resmedilir.

Bir mahkemede veya ulu bir makamda edeple diz çöküp kararı bekleyen kimsenin vakur duruşudur.

Meryem 68 ve 72. ayetlerde 'Sonra onları cehennemin çevresinde diz üstü çökmüş vaziyette (cisiyyâ) hazır bulunduracağız' buyrularak azap ehline ait zillet tasvir edilir.

Kök anlamı halatın iplerini birbirine sıkıca bükerek sağlamlaştırmak veya güreşte hasmını yere sermektir; mecazen hasmın sözünü laf cambazlığıyla çürütmeye çalışmaktır. Gāfir Suresi bu kavramın odak noktasıdır. 4. ayette 'Allah'ın ayetleri hakkında ancak inkâr edenler cedelleşir (mâ yücâdilü)', 35. ayette 'Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında cedelleşenler (yücâdilûne)', 56 ve 69. ayetlerde bu kibirli tartışma kınanır. Kehf 56'da inkarcıların 'batılla hakkı ortadan kaldırmak için cedelleştikleri' bildirilir.

Tebliğde muhatabın aklına ve vicdanına hitap ederek en zarif üslupla gerçeği anlatma yöntemidir. Nahl 125'te 'Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır; onlarla en güzel olan yöntemle mücadele et (ve câdilhüm bi'lletî hiye ahsen)' ve Ankebût 46'da 'Ehl-i kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin' buyrulur.

İnsanın psikolojik zaaflarından biri olarak kabullenmekte zorlanması ve itiraza meyilli olmasıdır. Kehf 54'te 'İnsan her şeyden çok tartışmaya düşkündür (ve kâne'l-insânü eksere şey'in cedelâ)' ayeti bu karakter özelliğini tespit eder.

Sözlükte bilginin (ilm) zıddı olup bir konudaki bilgi yetersizliğini veya gerçeği olduğundan farklı bilme halini ifade eder. En'âm 54. ayette 'içinizden kim bilmeyerek (bi-cehâletin) bir kötülük yapar da...' denilirken, günahın kasten inkâr veya inatla değil, beşeri zaaf, cehalet ve dürtülerin etkisiyle işlenmesi kastedilmiştir.

Hilmin (akli olgunluk, yumuşak başlılık) zıddı olup, kişinin duygusal taşkınlıkla kendini kontrol edememesi, akıl dışı davranması ve barbarlaşmasıdır. Nitekim Cahiliye dönemi sadece bilginin olmaması değil, ahlaki olgunluğun ve adaletin kaybolduğu vahşet ortamını nitelemektedir.

Kur'an'da cisim (beden) kelimesinden farklı olarak 'cesed', özellikle ruhu veya diriliği bulunmayan varlık kalıpları için kullanılır. Sâd Suresi 34. ayette 'Andolsun ki biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üzerine bir ceset (ceseden) bıraktık; sonra o Rabbine yöneldi' buyrulur. Tâhâ 88 ve A'râf 148'de Sâmirî'nin döktüğü buzağı heykeli için 'ceseden lehû huvâr' (böğüren cansız bir buzağı heykeli) ve Enbiyâ 8'de 'Biz peygamberleri yemek yemez cesetler (ceseden) kılmadık' ifadeleriyle zikredilir.

Hz. Süleyman'ın tahtı üzerindeki ceset tefsirlerinden birine göre; bizzat kendisinin ağır bir imtihan veya hastalıkla karşılaşıp tahtında halsiz ve güçsüz bir ceset gibi kalması, insanın en kudretli hükümdar olsa bile ilahi irade karşısındaki mutlak aczini idrak etmesidir.

İrfani tefsirlerde, kalbi uyanıklık ve tevhid şuurundan mahrum olan ibadet ve saltanatların manen ruhsuz birer ceset mesabesinde kalması hakikatidir.

Sözlükte bir amaca ulaşmak veya bir engeli aşmak için bütün gücü ve imkânları seferber etmek, cehd göstermek demektir. Terim olarak; insanın Allah'a teslimiyetini kemale erdirmek için iç dünyasındaki heva ve heveslere, dış dünyadaki cehalet, inkâr ve ahlaksızlıklara karşı Kur'an ve hikmetle yürüttüğü fikrî, ahlakî ve manevî büyük gayrettir. Hac 78'de 'Allah yolunda O'na yaraşır şekilde cihat edin' buyruğu ve Furkân 52'deki 'Kur'an ile onlara karşı büyük bir cihat ver' emri bu anlamdadır.

Zulme ve haksızlığa uğrayan, inançları sebebiyle yurtlarından çıkarılan ve baskı gören müminlerin can, din ve vatan emniyetini korumak için meşru otorite altında giriştikleri adil ve sınırlı askeri savunma mücadelesidir. Hac 39. ayette 'Kendilerine savaş açılan müminlere zulme uğramaları sebebiyle savaş izni verilmiştir' buyrularak meşru müdafaa cihat ilkesinin temeli atılmıştır.

Bir kimseyi inancından vazgeçirmek veya şirke sürüklemek için uygulanan yoğun psikolojik ve sosyal baskı, zorlamadır. Lokmân 15 ve Ankebût 8. ayetlerde 'Eğer anne baban hakkında bilgin olmayan şeyi bana ortak koşman için seni zorlarlarsa (câhedâke)...' ifadesi bu anlamı taşır.

Cin Suresi 1. ayette 'cinlerden bir topluluğun Kur'an dinlediği' ve Rahmân Suresi 15. ayette 'onları yalın bir ateş alevinden yarattığı' bildirilir. Tıpkı insanlar gibi inanma, inkar etme, mükellef olma ve hesaba çekilme fıtratına sahiptirler.

Kök anlamı 'örtünmek, perdelenmek' olup Arapçada gece karanlığının çökmesi (cenne aleyhi'l-leyl) ve ana rahmindeki cenin de bu kökten türemiştir.

Kişinin irade ve idrak melekesinin perdelenerek muhakeme yeteneğini kaybetmesi durumudur.

Cuma Suresi 9. ayette 'Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrıda bulunulduğunda hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın' emriyle sabit olan, İslam toplumunun haftalık kongresi niteliğindeki toplanma ve ibadet günüdür.

Parçalanmışlığı ve ihtilafı gidererek unsurları birleştirmek, bütünleştirmektir. Şûrâ 7'de ve Kıyâme 9'da güneş ile ayın bir araya getirilmesi gibi kozmik toplanmalar bu köktendir.

Teğâbün 9'da 'Sizi toplanma günü (yevme'l-cem') için bir araya getirdiği zaman...' denilerek ilk insandan son insana kadar herkesin mahşer meydanında toplanacağı gün kastolunur.

Münâfikûn Suresi 2. ayette 'Yeminlerini bir kalkan (cünneten) edindiler de böylece Allah'ın yolundan alıkoydular' denilerek, edilen yalan yeminlerin cezadan ve sorgudan kaçmak için bir maske olarak kullanılması anlatılır.

Klasik Arapçada savaşçıyı düşman silahlarından gizleyip koruyan maddî kalkana verilen isimdir.

Hadis-i şerifte 'Oruç bir kalkandır (es-savmu cünnetün)' buyrularak, nefsi günahlardan ve cehennem ateşinden koruyan manevi zırh kastedilmiştir.

Sözlükte yeryüzünde yavaşça debelenip yürüyen her türlü canlı demektir. Kur'an'da biyolojik çeşitliliği ve canlılar âlemini ifade etmek üzere kullanılır. Nûr 45'te 'Allah hareket eden her canlıyı (külle dâbbetin) sudan yarattı' ve Hûd 6'da 'Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın' buyrulur.

Kıyamet yaklaşınca ve ilahi azap hükmü kesinleşince yerden çıkarılacak mucizevi varlıktır. Neml 82. ayette 'O söz aleyhlerine gerçekleştiği zaman, onlar için yerden bir canlı (dâbbeten mine'l-ard) çıkarırız ki, insanlara ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını söyler' buyrularak insanlığın gafletine karşı son ve sarsıcı bir uyarıcı olarak bildirilir.

Aklını, vicdanını ve idrak melekelerini kullanmayarak yaratılış gayesinden sapan insanların manevi alçalmasını ifade eder. Enfâl 22'de 'Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü (şerre'd-devâbb), akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir' buyrularak aklını kullanmayan inkârcılar en zelil hayvanlardan daha aşağı sayılmıştır.

İnsan Suresi 1. ayette 'İnsanın üzerinden zamanın öyle bir dönemi (hînun mine'd-dehri) geçti ki, o anılmaya değer bir şey bile değildi' buyrulur.

Câsiye Suresi 24. ayette materyalist anlayış şöyle teşhir edilir: 'Dediler ki: Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız; bizi ancak zaman (ed-dehr) yok eder!'

Hadis-i şerifte 'Zamana (dehri) sövmeyiniz, çünkü dehr (zamanı var eden ve yöneten) Allah'tır' buyrularak hadiselerin arkasındaki ilahi kudret hatırlatılır.

Fatiha 4. ayette geçen 'Yevmi'd-dîn' ifadesindeki 'din' kelimesi, amellerin karşılığının (iyiliğe ödül, kötülüğe ceza) tam olarak verileceği ve hesabın görüleceği nihai yargı gününü ifade eder. Arapçada 'Kemâ tedînü tudân' (Nasıl davranırsan öyle karşılık görürsün) atasözü de bu kökten gelir.

Allah'ın kulları için belirlediği iman, ibadet ve ahlak kurallarının bütünü. Kur'an'ın genelinde din kelimesi bu anlamda da sıkça kullanılır (örn. Âl-i İmrân 19: 'Şüphesiz Allah katında din İslam'dır').

Kişinin bir otoriteye teslim olması, boyun eğmesi ve onun egemenliğini kabul etmesi durumu.

Duhân Suresi 10-11. ayetlerde 'Göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle; o duman insanları bütünüyle sarıp kuşatır; bu can yakıcı bir azaptır' buyrulur. Sahabeden İbn Abbas ve birçok müfessire göre bu, kıyametin büyük alametlerinden biri olan evrensel dumandır.

İbn Mes'ûd'a göre Mekke müşriklerinin Peygamber'e karşı inatları üzerine Hz. Peygamber'in 'Yûsuf'un kıtlık yılları gibi yıllar ver' duası neticesinde Mekke'de başlayan ve insanların açlıktan göğe baktıklarında her yeri duman gibi görmelerine yol açan tarihi kıtlık azabıdır.

Fussılet Suresi 11. ayette 'Sonra gaz ve duman (duhân) halinde bulunan göğe yöneldi' ifadesinde evrenin kozmik kökeni bu lafızla ifade edilmiştir.

Sözlükte güvenmek, emin olmak ve hıyanetin zıddı olan güvenilirlik demektir. Terim olarak; bir kimseye saklanması, korunması veya vakti gelince hak sahibine iadesi için bırakılan her türlü maddi mal, eşya, borç ve sözleşmeler ile korunması gereken sırlar ve kamusal haklardır. Mü'minûn 8. ayette 'O müminler ki emanetlerine ve ahitlerine tam riayet ederler' buyrularak kurtuluşun vazgeçilmez ahlaki sütunu sayılmıştır. Nisâ 58'de de emanetlerin ehline verilmesi ilahi bir emir olarak tescil edilir.

Yüce Allah'ın insana bahşettiği akıl, irade, hilafet görevi ve şer'î mükellefiyetlerdir. Ahzâb 72. ayette 'Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler; fakat onu insan yüklendi' buyrularak insanın ontolojik ve ahlaki sorumluluğunun ağırlığı anlatılmıştır.

Korku ve tehlikenin ortadan kalkması, kalbin sükûnete ve güvene kavuşmasıdır (Bakara 283: 'Birbirinize güvenirseniz [fe in emine ba'duküm ba'dan], emanet tevdi edilen kimse emanetini tastamam ödesin').

Sözlükte insanın içinden geçirdiği gerçekleşmesi zor arzular (ümmiye/temennî) demektir. Bakara 78. ayette ümmîlerin Kitab'ı bilmeyip sadece 'emâniyye' uydurdukları söylenir. Buradaki emâniyye, onların 'biz seçilmiş halkız, bize ateş dokunmaz' gibi kendi kendilerine uydurdukları asılsız kurtuluş hayalleri ve dini kuruntulardır.

Etimolojik olarak 'temennâ' kelimesi klasik Arapçada 'okudu' anlamına da gelir (örn: Hac Suresi 52: 'Bir şey okuduğu [temennâ] zaman şeytan onun okumasına [emniyyetihî] şüphe karıştırır'). Bu yaklaşıma göre, 'ümmîlerin emâniyyesi'; kitabın derin manasını ve hükümlerini anlamadan, onu sadece ezbere, lafzen ve düşünmeden okuyup geçmeleridir (tilavet tahrifi).

İnsân Suresi 2. ayette 'Şüphesiz biz insanı, sınamak için katışık bir nutfeden (emşâc) yarattık' buyrularak insanın yaratılışındaki biyolojik ve genetik harmanlanma mucizesi dile getirilir.

Klasik dönem tıp ve tefsir yorumlarında insanın fiziki mizacını oluşturan unsurların karışımı olarak açıklanmıştır.

Arapçada alacalı ve çok renkli dokunmuş kumaşa 'sevbün meşîc' denilmesidir.

Sözlükte durgun kalarak yosun tutmuş, kokusu ve lezzeti bozulmuş kuyu veya bataklık suyudur.

Muhammed Suresi 15. ayette takva sahiplerine vaat edilen cennetteki pınarlar 'kokusu ve tadı asla bozulmayan sudan ırmaklar (enhârun min mâin gayri âsin)' şeklinde nitelenir.

Vahiy kaynağından beslenmeyen kalplerin zamanla manevi bir bataklığa ve durgun bir kokuşmuşluğa dönmesini tasvir eden ahlaki benzetmedir.

Cuma Suresi 5. ayette 'kemeseli'l-hımâri yahmilü esfârâ' (sırtına büyük kitaplar yüklenmiş merkebin durumu gibi) şeklinde geçer. Kelime 'sifr'in çoğuludur; içindeki derin hakikatleri okuyucusuna açıp aydınlattığı için ilahi ve felsefi eserlere bu ad verilmiştir.

Abese Suresi 15. ayette geçen 'bi-eydî seferatin kirâmin berarah' (değerli ve itaatkâr kâtiplerin/meleklerin elleriyle yazılan sayfalar) ifadesindeki elçiler ve yazıcılardır.

İnsanın yerleşik olduğu mekânı terk edip yola çıkması, ahlak ve karakterinin yol meşakkatiyle açığa çıkmasıdır.

Câsiye Suresi 7. ayette 'Vay haline her yalancı, günaha batmış kimsenin (effâkin esîm)!' buyrulur. Sıradan bir günah işleyen değil, günahı hayat tarzı edinen ve hakikate kasten sırt çeviren kimseyi ifade eder.

Bakara 282'de 'şahitliği gizleyenin kalbinin günahkâr (âsimün kalbuhû) olduğu', Kalem 12'de 'haddi aşan günahkâr (mu'tedin esîm)' bu manada kullanılır.

Kelimenin etimolojik kökeninde yer alan 'insanı hayırdan geri bırakan, engelleyen şey' manasıdır.

İsim, bir şeyi diğerlerinden ayıran alamet/işarettir. Bakara 31. ayette 'Âdem'e isimlerin (esmâ) hepsini öğretti' denilirken; insanın dil kurabilme, nesneleri kavramlar üzerinden adlandırabilme, bilimsel analiz yapabilme ve soyut düşünebilme potansiyeli kastedilmiştir. Bu bilişsel yetenek, insanın meleklerden üstün olmasının temel gerekçesidir.

Allah'ın zâtını ve sıfatlarını niteleyen, Kur'an'da geçen ilahi isimler topluluğu (örn: Rahman, Rahim, Alim, Hakim).

Nûh Suresi 14. ayette 'Oysa O sizi merhale merhale, evrelerden geçirerek (etvârâ) yarattı' buyrularak insanın topraktan nütfeye, alakadan kemik ve ete kadar geçirdiği kusursuz biyolojik safhalar dile getirilir.

Varlığın zamana yayılan fiziki ve zihni gelişim süreçleridir.

Bireyler arasındaki fıtrî farklılıklar ve davranış kalıplarıdır.

Kur'an'da dağların yeryüzü sarsılmasın diye derin köklerle yerleştirilmiş birer jeolojik kazık (evtâd) vazifesi gördüğü belirtilir. Nebe 7'de 'Dağları da birer kazık kılmadık mı?' buyrularak yerin dengesine işaret edilir.

Arap çöl hayatında çadırların fırtınalarda yıkılmaması için yere sağlamca çakılan temel kazıklardır.

Fecr 10 ve Sâd 12'de Firavun'un 'kazıklar sahibi' (zü'l-evtâd) olarak nitelendirilmesi; geniş ordulara, sarsılmaz sanılan saltanat yapılarına veya insanlara işkence etmek için çaktırdığı kazıklara işaret eder.

Sözlükte omurganın zedelenip insanın ayakta duramaz hale gelmesinden hareketle mutlak ihtiyaç ve acziyet içinde bulunmak demektir. Fâtır 15. ayette 'Ey insanlar! Sizler Allah'a muhtaç fakir kimselersiniz (entümü'l-fukarâu ilallâh); Allah ise zengindir (el-Ganiyy), her türlü övgüye layıktır (el-Hamîd)' buyrularak insanın varoluşsal zafiyeti ve Cenâb-ı Hakk'ın mutlak zenginliği (istiğnâsı) ifade edilmiştir. Muhammed 38'de de aynı vurgu yinelenir.

Temel ihtiyaçlarını karşılayamayan, nafakasını temin etmekte zorlanan muhtaç kimselerdir. Bakara 271'de 'Sadakaları fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır' ve Tevbe 60'ta zekâtın verileceği ilk sınıf olarak 'fakirler' (fukarâ) zikredilir.

Kişiyi çaresiz bırakan, sırtını çökerten korkunç musibet ve azaptır. Kıyâme 25. ayette inkârcıların 'Bellerini kıracak bir felakete (fâkırah) uğratılacaklarını sezerler' ifadesi bu anlamdadır.

Nisâ Suresi 7, 11 ve 12. ayetlerinde geçen miras hisselerini tanımlar. Allah tarafından miktar ve oranları kesin şekilde belirlenmiş pay demektir.

Dinen yapılması bağlayıcı tarzda emredilen ibadet ve ahlak kurallarıdır. Terk edilmesi haram sayılan ve cezai sorumluluk doğuran ilahi emirleri kapsar.

Sözlükte sert bir nesneye (özellikle ahşaba veya yaya) çentik atarak sınırını belirlemek demektir.

İki şeyi birbirinden ayırıp her birini kendi sınırları içinde açık ve seçik kılmaktır. Fussılet Suresi adını bu kavramdan alır. 3. ayette 'Bilen bir toplum için ayetleri açık ve ayrıntılı kılınmış (fussılet âyâtühû) Arapça bir Kur'an olan bir Kitaptır' ve 44. ayette 'Ayetleri genişçe açıklanmalı değil miydi? (levlâ fussılet âyâtühâ)' denir. En'âm 97, 114 ve A'râf 52'de 'ilimle ayrıntılı açıkladığımız bir Kitap' tabirleriyle geçer.

Bütün anlaşmazlıkların ilahi adalet terazisinde çözüldüğü ve şüphelerin kalktığı kesin hükümdür. Kur'an'da kıyamet gününün en meşhur adlarından biri 'yevmü'l-fasl' (ayrım ve hüküm günü) olarak geçer (Sâffât 21, Duhân 40, Mürselât 13). Târık 13'te Kur'an için 'Şüphesiz o, hak ile batılı ayıran kesin bir sözdür (kavlün fasl)' buyrulur.

Çocuğun emzirilme süresinin sona erip anne memesinden ayrılması halidir. Lokmân 14'te 've fisâlühû fî âmeyn' (sütten ayrılması iki yıl içindedir) ve Bakara 233'te 'fe-in erâdâ fisâlen' (eğer danışarak sütten kesmek isterlerse) ayetlerinde fıkhî bir terim olarak zikredilir.

Sözlükte bir şeyi ilk defa icat etmek, hiçbir misali ve örneği yokken yaratmak ve fıtri kabiliyetlerle donatmak demektir. Fâtır 1. ayette 'Gökleri ve yeri ilk defa benzersizce yaratan (Fâtıri's-semâvâti ve'l-ard), melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah'a hamdolsun' buyrularak Cenâb-ı Hakk'ın yoktan var edici eşsiz kudreti ve sanatı beyan edilir. En'âm 14, Yûsuf 101 ve İbrâhîm 10'da da bu unvan geçer.

Maddenin çatlaması, yarılması veya tohumun patlayıp filiz vermesi gibi ontolojik açılma sürecidir. İnfitâr 1. ayette 'Gök yarıldığı zaman (ize's-semâun-fetarat)' ve Mülk 3'te 'Rahmân'ın yaratışında hiçbir çatlak/kusur (fütûr) göremezsin' ifadeleri bu köktendir.

Fıkıh ve ibadet terminolojisinde orucu açma vaktine iftar, orucun ardından fıtratın bir şükrü olarak verilen sadakaya sadaka-i fıtır denilmesi de bu kökten neşet eder.

Hadîd Suresi 21 ve 29. ayetlerde 'Zâlike fadlullâhi yu'tîhi men yeşâ'u vallâhu zü'l-fadli'l-azîm' (Bu Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur; Allah büyük lütuf sahibidir) buyrulur. Hak edilerek kazanılan değil, Allah'ın sınırsız kereminden ötürü dilediğine bahşettiği ilahi ihsandır.

İlim, ahlak, cihad ve takva ile kazanılan dereceler ve rüçhaniyettir.

Bakara 198 ve Cuma 10'da meşru ticaret ve dünyevi rızık arayışı 'Allah'ın fazlından aramak' olarak nitelendirilir.

Felah, hem dünyada arzu edilen iyilikleri elde etmeyi hem de ahirette cehennem azabından kurtulup cennet nimetlerine kavuşmayı (ebedi saadet) ifade eden Kur'an'ın en kapsamlı kurtuluş terimidir. Bakara 5. ayette hidayet üzere olan muttakilerin nihai olarak bu kurtuluşa (felaha) erecekleri bildirilmiştir.

Kelime dünyevi anlamda bir engeli aşmak, mücadeleyi kazanmak ve başarıya ulaşmak anlamında kullanılır. Arapçada çiftçiye de toprağı yararak tohum ektiği ve rızık kapısını araladığı için 'fellah' denir.

Felak Suresi 1. ayette 'Kul e'ûzü bi-rabbi'l-felak' (De ki: Sabahın Rabbine sığınırım) şeklinde geçer. En'âm 96'daki 'Fâliku'l-ısbâh' (Sabahı yarıp çıkaran) ifadesiyle örtüşür. Gecenin karanlığını yararak yeryüzüne ışık ve hayat bahşeden Allah'ın kudretini ve her türlü karanlıktan aydınlığa çıkarma kudretini simgeler.

En'âm 95. ayette geçen 'Fâliku'l-habbi ve'n-nevâ' (Tohumu ve çekirdeği yarıp filizlendiren) manasından hareketle, cansız maddeden hayatın ilahi kudretle çatlatılarak çıkarılmasıdır.

Bazı sahabe ve tâbiîn rivayetlerinde, cehennemdeki en şiddetli azap vadilerinden biri olarak tefsir edilmiştir.

Fesad, bir şeyin itidal (denge ve doğruluk) halinden çıkıp bozulmasıdır. Salâhın (düzgünlük/barış) zıddıdır. Bakara 11. ayette münafıkların yeryüzünde bozgunculuk (fesad) yapmaları; inançsızlığı yaymaları, toplumsal güveni sarsmaları, fitne çıkarmaları ve ilahi sınırları ihlal ederek yeryüzündeki manevi ve ahlaki dengeyi tahrip etmeleri anlamını taşır.

Maddi nesnelerin yapısının bozulması, çürümesi veya tabiattaki dengelerin altüst olması (örn: Rûm Suresi 41: 'İnsanların elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde düzen bozuldu [fesad]').

Kök anlamı 'açmak' olan feth, iki taraf arasındaki tıkanıklığı ve anlaşmazlığı ilahi bir yargıyla açığa kavuşturup hükme bağlamaktır. Secde 28-29. ayetlerde inkârcıların 'Eğer doğru söylüyorsanız bu fetih/hüküm günü ne zaman?' sorusuna 'De ki: O fetih gününde (yevme'l-feth) inkâr edenlere artık imanları fayda vermeyecektir' denilerek kıyametteki veya dünyadaki nihai ilahi yargı kastolunur. A'râf 89'da 'Rabbimiz bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet/aç; sen hükmedenlerin en hayırlısısın (hayru'l-fâtihîn)' yakarışı bu köktendir.

Zulmün ve haksızlığın kalelerinin yıkılıp adaletin ve tevhidin hâkim kılınması, beldelerin kapılarının açılmasıdır. Fetih 1. ayette 'Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih (fethan mübînâ) lütfettik' (Hudeybiye/Mekke fethi) ve Nasr 1'de 'Allah'ın yardımı ve fetih geldiği zaman' ifadelerinde bu anlam taşınır.

Maddi ve manevi kilitlerin ilahi inayetle çözülmesi, gökten ve yerden rızık ve rahmet pınarlarının akıtılmasıdır. Fâtır 2. ayette 'Allah insanlar için hangi rahmeti açarsa (mâ yeftehillâhu), artık onu tutacak ve engelleyecek hiç kimse yoktur' buyrularak mutlak lütuf fethi ifade edilir.

Haşr Suresi 6 ve 7. ayetlerde 'Allah'ın, elçisine onlardan fey olarak verdiği mallara gelince...' buyrulur. Sıcak savaşla elde edilen ganimetten (ganîmet) farklı olarak fey; orduya dağıtılmayıp Allah'a, Resûl'e, yetimlere, yoksullara ve kamu yararına harcanır. İlahi gaye, servetin zenginler arasında tekelleşmesini önlemektir.

Arapçada sabah gölgesine zıll, öğleden sonra uzayan gölgeye fey' denir.

Hucurât 9'da 'Allah'ın emrine dönünceye kadar (hattâ tefîe)' ifadesi bu köktendir.

Zâriyât Suresi 50. ayette geçen 'fe-firrû ilallâh' (hemen Allah'a kaçın/sığının); insanın korktuğu her şeyden kaçarken, korktuğu yegâne güç olan Allah'tan yine ancak O'nun merhametine, mağfiretine ve güvenli kucağına kaçıp iltica etmesidir.

Fiziksel tehlikeden, zulümden veya saldırıdan korunmak amacıyla güvenli bir sığınağa doğru hızla uzaklaşmaktır.

Kişinin kendisini körelten bâtıl fikirlerden ve taassuptan sıyrılarak hakikatin hürriyetine sığınmasıdır.

Sözlükte yaş hurmanın kabuğundan dışarı çıkması (feseka el-rutab) demektir. Terim olarak; aklın ve şeriatın çizdiği sınırların dışına çıkarak günaha dalmak, Allah'a itaati terk etmek anlamına gelir. Bakara 59. ayette 'yaptıkları bozgunculuk (fısk) sebebiyle' denilirken, İsrailoğullarının ilahi emre rağmen alaycı bir şekilde yoldan sapmaları ve itaatsizliği kastedilmiştir.

İmandan tamamen soyutlanarak inkâra düşme durumudur (örn: Secde Suresi 20: 'Fâsık olanların barınağı ise ateştir').

Sözlükte altını ateşe atıp cürufunu ayırarak saflığını ortaya çıkarmak (fetn) demektir. Terim olarak; insanın imanını, sabrını ve ahlakını ölçmek amacıyla karşılaştığı her türlü zorluk, musibet, zenginlik veya darlık durumunu ifade eder. Bakara 102. ayette Harut ile Marut'un 'Biz sadece bir fitneyiz (imtihanız)' demesi, kendilerinin bir sınama aracı olduğunu gösterir.

Müşriklerin Müslümanlara dinlerinden dönmeleri için uyguladıkları fiziki ve psikolojik baskılardır (örn: Bakara Suresi 191: 'Fitne adam öldürmekten daha beterdir').

Haktan saparak inkâra düşmek veya putperestlik içinde bocalamaktır (örn: Bakara Suresi 193: 'Fitne kalmayıncaya... kadar savaşın').

Düzenin bozularak kabilelerin veya insanların birbirine düşmesi, asayişin kaybolması halidir.

Cenâb-ı Hakk'ın insanı başlangıçta üzerine yarattığı bozulmamış, saf ve temiz yaratılış tabiatıdır. İnsanın yaratıcısını tanıma, O'na teslim olma, adaleti ve ahlakı üstün tutma yönündeki fıtrî kabiliyetidir. Rûm 30. ayette 'Yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata... Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur; işte dosdoğru din budur' buyrularak vahiy ile fıtratın mükemmel mutabakatı ifade edilmiştir.

Kâinattaki fiziksel, biyolojik ve astronomik nizamın kusursuz işleyiş yasalarıdır. Fâtır ism-i celîlinin tecellisi olarak evrenin yoktan var edilişindeki hikmetli programdır. En'âm 79'da 'Gökleri ve yeri fıtrat üzere yaratan' (fatara's-semâvâti ve'l-ard) ve Mülk 3'te 'Rahmân'ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin; çevir gözünü bir çatlak/kusur görebilir misin?' denilerek tabiat fıtratının mükemmelliği vurgulanır.

Kök anlamı olan yarmak ve açılmak fiilinin tecellisi olarak varlığın ademden (yokluktan) zuhur edişi veya kıyamette göklerin çatlayıp yarılması hadisesidir. İnfitâr 1. ayette 'İze's-semâunfetarat' (Gök yarıldığı zaman) ifadesinde bu kök kullanılır.

Sözlükte iki şeyi birbirinden ayıran şey demektir. Terim olarak; helal ile haramı, hakikat ile uydurmayı kesin hatlarla ayıran ilahi rehberliği ifade eder. Bakara 53. ayette Hz. Musa'ya 'Kitap ve Furkan' verildiği söylenir. Buradaki Furkan, Tevrat'ın bizzat kendisi veya hak ile batılı ayırt eden mucizeler ve şeriat hükümleri olarak yorumlanmıştır.

Müminleri sıkıntıdan kurtarıp feraha erdiren ilahi yardım veya zafer günü. Kur'an'da Bedir Savaşı gününe de 'Yevmü'l-Furkan' (kurtuluş ve ayrım günü) denilmiştir (Enfal Suresi 41).

Kur'an'ın insanlığı karanlıklardan aydınlığa çıkaran, hak ile batılı ayıran evrensel ölçü olması yönüyle ismi Furkan'dır (örn: Furkan Suresi 1: 'Alemlere uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren ne yücedir!').

Kök anlamı bir şeyi kir ve tozdan korumak üzere üstünü örtmek, gizlemektir (miğfer başlığı da bu köktendir). İlahi bir sıfat olarak Allah'ın kullarının günahlarını şefkatiyle örtmesi, mahşerde ifşa etmemesi ve cezadan muaf tutmasıdır. Gāfir Suresi 3. ayette 'gāfiri'z-zenbi ve kâbili't-tevb' (günahı bağışlayan ve tövbeyi kabul eden) şeklinde geçer. A'râf 155'te 'Sen bizim velimizsin; bizi bağışla (fağfir lenâ) ve bize merhamet et; sen bağışlayanların en hayırlısısın (hayrü'l-gāfirîn)' ayetinde zikredilir.

Ahlaki mânâda kişinin kendisine yapılan haksızlıkları kin gütmeksizin örtmesi ve affetmesidir. Şûrâ 43'te 'Her kim sabreder ve bağışlarsa (ve gafere), şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir' buyrulur.

Kelimenin fiziki lügat kökeninde yer alan; başı kılıç darbelerinden koruyan miğfer (mığfer) veya yarayı dış etkilerden koruyup iyileşmesini sağlayan koruyucu sargı ve örtüdür.

Gâşiye 1'de 'O her şeyi kaplayıp bürüyen kıyametin haberi sana geldi mi?' ifadesinde geçer. Ansızın koparak dehşetiyle akılları baştan alan, insanları kuşatan kıyamet ve cehennem azabını niteler.

İnsanın duyularını örten, dış dünya ile bağını kesen ağır baygınlık, derin uyku veya ölüm sarhoşluğu halidir.

Somut manada atın sırtına veya eşyanın üzerine çekilen kalın örtü kumaşıdır.

Arapçada gayb, insanın idrak sınırlarının dışında kalan, gözle görülmeyen ve duyularla algılanamayan her şeyi ifade eder. Bakara 3. ayette geçen 'gayba inanmak', sadece soyut varlıklara (melekler, ahiret, cennet-cehennem vb.) inanmak değil; en başta mutlak gayb olan Allah'ın zatına, varlığına ve O'nun bildirdiği vahye, duyusal olarak müşahede etmeden akli ve kalbi bir teslimiyetle inanmayı ifade eder.

Kelime 'gıyab' anlamıyla, bir kimsenin yanında olmadığı durumu ifade eder. Nitekim bazı müfessirler bu ayetteki gaybı 'insanların gözünden uzak olduklarında, yalnız kaldıklarında da imanlarında samimi olanlar' şeklinde yorumlamıştır.

Sıradan bir yağmur (matar) değil; çaresizlik ve kuraklık anında yeryüzüne can veren ferahlatıcı ilahi rahmet yağmurudur. Şûrâ 28. ayette 'O, onlar umutlarını kestikten sonra yağmuru (el-gayse) indiren ve rahmetini yayan O'dur' buyrulur.

Felaket ve zillet anında sığınılan ilahi imdat ve manevi kurtuluştur. Kur'an'da müminlerin bedirde Rablerinden yardım istemesi (iz testegîsûne rabbekum) bu köktendir.

İlahi kelamın manevi kuraklık içindeki insanlığa hayat vermesi mecazen gays (rahmet yağmuru) olarak adlandırılmıştır.

Hâkka Suresi 36-37. ayetlerde 'Bugün onun için kanlı irinden (ğıslîn) başka bir yiyecek yoktur; onu ancak günahkârlar yer' buyrulur. Cehennem azabının hem bedensel hem psikolojik boyutunu ortaya koyan en sarsıcı tasvirlerdendir.

Kök anlamı itibarıyla kirlerin arındırılması esnasında dökülen necis ve pis sudur.

İnkârın ve zulmün ahirette tiksindirici bir yiyecek suretinde mücessem hale gelmesi tefsiridir.

İnsanı 'Nasıl olsa Allah bağışlar' diyerek günaha sevk eden, hakikati unutturan şeytan veya nefsin aldatıcı telkinleridir. Lokmân 33. ayette 'Dünya hayatı sakın sizi aldatmasın ve o çok aldatıcı (el-Garûr / şeytan) da sakın sizi Allah ile (O'nun merhametine güvendirerek) aldatmasın!' buyrularak en sinsi aldanış türüne dikkat çekilmiştir.

Hakiki değeri bulunmayan, sadece dış görünüşüyle insanı oyalayan ve ebedi ahireti unutturan dünyevi zevk ve metalardır. Âl-i İmrân 185 ve Hadîd 20'de 'Dünya hayatı ancak aldatıcı bir metadan (metâ'u'l-gurûr) ibarettir' denilerek dünyanın fani illüzyonuna vurgu yapılır.

Kişinin kendisinde var zannettiği imkân, asalet veya bilgiyle büyüklük taslaması, kendisini başkalarından üstün görme yanılgısıdır. Kur'an'da 'muhtâlün fehûr' (kendini beğenip böbürlenen) vasfıyla yerilen psikolojik kibrin kaynağıdır.

Muhammed Suresi 9. ayette 'Çünkü onlar Allah'ın indirdiğinden hoşlanmadılar; Allah da onların amellerini boşa çıkardı (fe-ahbeta a'mâlehum)' buyrulur. Ayet 28 ve 32'de de aynı ilke yinelenir.

Araplar zehirli veya fazla ot yiyip çatlayan deve için 'habitatü'n-nâkah' derler. İnsanın riya ve kibirle kendi amellerini ifsat etmesi buna benzetilmiştir.

Kehf 104-105'te dünyada güzel iş yaptıklarını sanıp ahirette amelleri heba olanların durumu bu kökle beyan edilir.

Âl-i İmrân 103. ayetteki 'hablullâh' tamlamasında geçer. Müminleri bir arada tutan, Allah'ın rızasına ve kurtuluşa ulaştıran ilahi rehberliği, Kur'ân'ı ve şeriatı ifade eden mecazi bir kullanımdır.

İki tarafı birbirine bağlayan toplumsal güvence, eman veya ahit anlamındadır (örn. Âl-i İmrân 112. ayette geçen 'Allah'ın ahdine ve insanların güvencesine sığınanlar hariç' ifadesindeki kullanım).

Sözlükte yüce bir şeyi kast etmek, tekrar tekrar yönelmek demektir. Dini terim olarak; yılın belirli günlerinde ihrama girerek Arafat'ta vakfe yapmak, Kâbe'yi tavaf etmek ve diğer menasiki yerine getirmek suretiyle eda edilen farz ibadettir. Bakara 196. ayette 'Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın' emriyle bu ibadetin gösterişten uzak, tam bir ihlasla ifa edilmesi istenmiştir.

Karşı tarafın iddiasını çürütmek için delil sunmak ve hakikati ispat etmektir (örn: Bakara Suresi 258: 'Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı [hâcce] görmedin mi?').

Sözlükte sert, katı ve dayanıklı madde demektir. Kur'an'da medeniyetin, teknolojinin ve savunma sanayiinin temel omurgası olan demir madenini ifade eder. Sebe 10. ayette 'Ve onun için demiri yumuşattık (ve elennâ lehu'l-hadîd)' buyrularak Hz. Dâvûd'a demiri işleme, ona şekil verme ve zırh örme sanatının bahşedildiği bildirilir. Hadîd 25'te ise 'Ve kendisinde çetin bir güç ve insanlar için birçok faydalar bulunan demiri indirdik' denilerek demirin hem askeri caydırıcılığı hem de sosyo-ekonomik değeri vurgulanır.

Gözün veya aklın önündeki perdelerin kalkmasıyla gaybî hakikatleri apaçık görme halidir. Kāf 22. ayette 'Andolsun sen bundan gaflette idin; derken senin perdeni kaldırdık, artık bugün bakışın pek keskindir (fe-basaruke'l-yevme hadîd)' buyrularak ölüm ve ahiret anında insanın manevi basiretinin ve algısının son derece keskinleşeceği ifade edilir.

İnsanları rencide eden, kırıcı ve acımasız konuşma tarzıdır. Ahzâb 19. ayette 'Korku gidince de hayra karşı alabildiğine kıskanç ve hırslı olarak keskin dilleriyle (bi-elsinetin hıdâd) sizi incitirler' ifadesi bu kökten gelir.

Sözlükte sabit, değişmez ve gerçek olan şey demektir. Şüphenin zıddıdır. Bakara 42. ayette 'Hakkı batılla karıştırmayın' denilirken, Allah'ın bildirdiği kesin gerçeklerin ve vahiyle gelen hakikatin (Tevrat'taki Hz. Muhammed'e dair bilgilerin) uydurma yorumlarla örtülmemesi kastedilmiştir.

Bir kimsenin veya varlığın kanuni ya da ahlaki olarak elde etmesi gereken hisse veya hak (örn: Zâriyât Suresi 19: 'Onların mallarında isteyenin ve yoksulun bir hakkı vardır').

Varlığı ebedi ve ezeli olan, hakikatin ta kendisi olan mutlak yaratıcı (örn: Hac Suresi 62: 'Çünkü Allah hakkın ta kendisidir').

Hâkka Suresi 1-3. ayetlerde 'el-Hâkka! Nedir o el-Hâkka? Bildin mi nedir o el-Hâkka?' buyrularak kıyametin şüphe götürmez kaçınılmazlığı ve dehşeti ifade edilir. O gün amellerin karşılığı ve hakikat bütün çıplaklığıyla tecelli eder.

Varlığı sabit, bâtılın zıddı olan ve değişmeyen ezeli doğru; Cenâb-ı Hakk'ın el-Hakk ism-i şerifinin tecellisi olan hakikattir.

Yâsîn 7'de 'Andolsun ki onların çoğu üzerine o söz hak olmuştur (le-kad hakka'l-kavl)' ayetinde olduğu gibi cezanın kesinleşmesidir.

Sözlükte birinin yerine geçen, onu temsil eden ve arkasından gelen demektir. Bakara 30. ayette insanın 'halife' kılınması; yeryüzünde Allah'ın koyduğu adalet, merhamet ve ahlak yasalarını uygulamakla görevlendirilmiş sorumlu bir varlık (temsilci) olması anlamına gelir. Diğer bir yoruma göre ise halife, yeryüzünde birbirinin ardı sıra gelip eski nesillerin yerini alan 'insan nesli' demektir.

Hz. Peygamber'den sonra Müslüman topluluğunun yönetimini üstlenen siyasi ve dini lider (Hilafet makamı).

Sözlükte sevgisi kalbin derinliklerine (gözeneklerine) işleyen candan dost demektir. Allah'ın İbrahim'i 'halil' edinmesi (Nisâ 125), onun tevhiddeki ihlasını ve sevginin en üst mertebesini ifade eder.

İki şeyin ortasında kalan açık alan veya deliktir. Yağmur damlalarının bulut aralarından (hılâlihî) çıkmasını anlatan Nûr 43. ayet bu anlamdadır.

Kişinin hayatında oluşan maddi veya manevi eksiklik, gedik ve fakirlik durumunu belirtir.

Bakara 29. ayetteki 'O ki yeryüzünde ne varsa yarattı' ifadesindeki yaratma, maddesiz ve benzersiz bir şekilde yokluktan varlık sahnesine çıkarmayı ifade eder. Bu yaratma, mutlak güç ve ilim sahibine has bir sıfattır.

Bir şeye belirli bir ölçü, nizam ve denge takdir etmek. Nitekim Arapçada deriyi kesmeden önce ölçüp planlayan zanaatçıya da bu kökten isim verilir.

Gerçekte olmayan bir şeyi zihinde kurgulayıp anlatmak (örn: Şuarâ Suresi 137: 'Bu öncekilerin uydurmasından [halkından] başka bir şey değildir').

Klasik dilbilimciler hamd kelimesini şükür (nimete karşı teşekkür) ve sena (hak edilen övgü) kavramlarının her ikisini de kapsayan, sadece iradeli yapılan iyiliklere karşı yöneltilen en kapsamlı tazim ifadesi olarak tanımlarlar. Bu ayette hamd'ın başındaki 'el-' takısı (lam-ı tarif) cins ve istiğrak bildirerek 'bütün övgü çeşitlerinin' yalnızca Allah'a ait olduğunu ve O'na yönelmesi gerektiğini ifade eder.

Kelimenin 'mahmud' (övülen/beğenilen durum) kökünden hareketle, başa gelen her türlü ilahi takdiri rıza ve teslimiyetle karşılamak anlamını da dolaylı olarak içerir.

Fetih Suresi 26. ayette geçen 'hamiyyete'l-câhiliyye'; hakka ve adalete bakmaksızın sırf kendi kabilesini, kavmini veya gururunu üstün tutma inadı, akıl dışı öfke ve kibirdir.

Kişinin meşru ve ahlaki değerlerini, inancını ve ailesini haksız saldırılara karşı koruma yönündeki onurlu hassasiyeti ve gayretidir (hamiyyet-i diniyye).

Kişinin haksız bir rekabet ya da engelleme karşısında iç dünyasında alevlenen hırs ve öfke ateşi.

Mayalanma sonucu alkol ihtiva eden ve insan bilincini örtüp bulandıran her türlü içkidir. Kur'an'da içki yasağı (Mâide 90) bu kelime üzerinden kurulmuştur.

Kadınların başlarını örtmede kullandıkları örtüdür. Nûr 31. ayette geçen 'başörtülerini (humurihinne) yakalarının üzerine salsınlar' emrindeki kelime bu köktendir.

Bir şeyin üzerini kapatmak, gizli tutmak, mayalanmaya bırakmak veya hamurun kabarmasını beklemek anlamlarına gelir.

Sözlükte eğrilmek, eğilmek, çarpık yürümek demektir; fakat Kur'an terminolojisinde bu kavram olumlu anlamda 'tüm batıl ve sapık yollardan yüz çevirip sadece tek tanrılı tevhîd inancına ve fıtrata yönelen' kişi anlamını kazanmıştır. Bakara 135. ayette 'Biz hanif olan İbrahim'in dinine uyarız' denilerek, Hz. İbrahim'in putperestliği, Yahudilik ve Hristiyanlık öncesindeki saf tevhîd inancını temsil ettiği belirtilmiştir.

Dil bilimciler, ayağındaki çarpıklık sebebiyle içe doğru basan kimseye 'ahnef' (hanif) derler. Dini terimde ise, halkın yürüdüğü çarpık yoldan sapıp, dosdoğru iç yola meyleden kimseyle olan benzerliğinden ötürü bu isim verilmiştir.

İslâm öncesi Mekke toplumunda putlara tapmayı reddederek sadece tek bir yaratıcıya ibadet eden Zeyd b. Amr ve Varaka b. Nevfel gibi şahsiyetlerin temsil ettiği saf dini duruştur.

Sözlükte bir dava ve ihtilafta karşı taraf olan, hakkını arayan veya iddia öne süren kimsedir. Kur'an'da Hz. Davud'un ibadetgahına mihrabın duvarından tırmanarak giren ve adil hüküm talep eden iki melek davacı için kullanılır. Sâd Suresi 21. ayette 'Sana o davacıların (el-hasm) haberi geldi mi? Hani onlar mabedin duvarına tırmanıp içeri girmişlerdi' buyrulur.

Hakikate karşı cerbeze ve cedel ile karşı duran, tartışmada sınır tanımayan inatçı hasımdır. Yâsîn 77'de 'İnsan kendisini bir damla sudan yarattığımızı görmedi mi ki, hemen apaçık bir hasım (hasîmün mübîn) kesiliverir?' ve Bakara 204'te 'eleddü'l-hısâm' (düşmanların en yamanı) tabirlerinde bu mânâ öne çıkar.

Hac Suresi 19. ayette 'İşte Rableri hakkında çekişen iki hasım taraf (hâzâni hasmânihtesemû fî rabbihim)' buyrularak hak ile batıl taraftarlarının metafizik ayrışması ve kozmik mahkemedeki hesaplaşması ifade edilir.

Haşr Suresi 2. ayette 'Huve'llezî ahrace'llezîne keferû min ehli'l-kitâbi min diyârihim li-evveli'l-haşr' (Kitap ehlinden inkâr edenleri ilk sürgünde yurtlarından çıkaran O'dur) buyrulur. Medine'deki Benî Nadîr yahudilerinin ihanetleri sebebiyle Şam ve Hayber bölgelerine topluca sürülmelerini ifade eder.

Öldükten sonra diriltilen tüm insanların ilahi huzurda büyük hesap için bir araya getirilmesidir.

Orduların seferber edilip bir araya toplanmasıdır (Neml 17).

Sözlükte korku demektir; ancak sıradan korkudan (havf) farkı, haşyetin korkulan varlığın büyüklüğünü ve azametini bilmekten kaynaklanmasıdır. Bilgisiz korku havf iken, bilgiye dayalı ürperti haşyettir (örn: Fâtır Suresi 28: 'Allah'tan ancak kulları arasından alimler hakkıyla haşyet duyar'). Bakara 74. ayette bazı taşların 'Allah korkusundan (haşyetullah) yuvarlandığı' söylenerek, cansız varlıkların bile yaratıcıya olan boyun eğme ve tazim duygusu vurgulanmıştır.

Bir zarara uğrama veya hata yapma endişesiyle temkinli davranmaktır.

Sözlükte mühür, bir şeyin sonu ve bir akdin nihai tasdiki anlamına gelir. Ahzâb 40. ayette 'Muhammed sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o Allah'ın Resulü ve peygamberlerin sonuncusudur (hâteme'n-nebiyyîn)' buyrularak Hz. Muhammed ile peygamberlik silsilesinin nihayete erdiği, ondan sonra yeni bir nebi veya resul gelmeyeceği kesin bir akaid kuralı olarak ilan edilmiştir. Hem 'hâtem' (mühür/tasdik) hem 'hâtim' (sona erdiren/bitiren) kıraatleri bu nihai hakikati teyit eder.

Kişinin inat ve inkârı sebebiyle idrak melekelerinin hakikati kabul edemez hale gelmesidir. Bakara 7. ayette 'Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir (hatemallâhu alâ kulûbihim)' ve Yâsîn 65'te 'O gün onların ağızlarını mühürleriz' ifadeleri bu kökten gelir.

Bir içeceğin veya işin sonundaki nihai tat ve sonuçtur. Mutaffifîn 26. ayette cennet içeceğinin son yudumunun misk kokusuyla bittiğini belirten 'hitâmuhû misk' ifadesinde olduğu gibi nihai güzellik ve mühürdür.

Saf Suresi 14. ve Âl-i İmrân Suresi 52. ayetlerde, Hz. İsa'nın 'Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?' davetine ilk icabet eden ve 'Biz Allah'ın yardımcılarıyız' diyerek canlarını ortaya koyan seçkin on iki havari kastedilir. Hz. Peygamber de 'Her peygamberin bir havarisi vardır; benim havarim de Zübeyr'dir' buyurmuştur.

Kelimenin kökündeki 'havar' (aklık/saflık) manasından ötürü, kalbinde hiçbir art niyet ve leke taşımayan, dostuna mutlak sadakatle bağlı has dosta havari denir.

Kelimenin kadim Arapça lügatındaki mesleki ve kök anlamıdır; elbiseleri yıkayarak beyazlaştıran kimselere de bu isim verilmiştir.

Canlıların yeryüzündeki sınırlı biyolojik varoluş sürecidir. Ankebût 64'te 'Bu dünya hayatı (el-hayâtü'd-dünyâ) bir eğlence ve bir oyundan başka bir şey değildir' buyrularak biyolojik ömrün faniliği ve aldatıcı niteliği hatırlatılır.

Arapçada mübalağa vezninde olan 'el-Hayevân', kesintisi, yorgunluğu ve ölümü olmayan 'tam ve mutlak canlılık' demektir. Ankebût 64. ayette 'Şüphesiz ahiret yurdu ise asıl hayatın (le-hiye'l-hayevân) ta kendisidir; keşke bilselerdi!' denilerek hakiki varoluşun sadece ebedi yurtta gerçekleşeceği beyan edilmiştir. Fecr 24'te cehennemliklerin 'Keşke bu hayatım için önceden bir şeyler yapsaydım!' feryadı da ahiretin tek gerçek hayat oluşunu teyit eder.

Manevi anlamda ruhun şirk ve gaflet ölümünden sıyrılarak hidayetle nurlanmasıdır. Enfâl 24'te 'Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere (limâ yuhyîküm) çağırdığı zaman Allah'a ve Resulü'ne icabet edin' buyrularak vahiy ruha can veren ilahi hayat kaynağı olarak tanımlanmıştır.

Meâric Suresi 19-21. ayetlerde bizzat Kur'an tarafından tefsir edilmiştir: 'Şüphesiz insan helû' olarak yaratılmıştır. Kendisine bir şer dokunduğunda feryat eder (cezû'); bir hayır dokunduğunda ise cimrileşir (menû').' Bu zaaf ancak samimi ibadet ve ahlakla aşılabilir.

Kök fiil olarak insanın sabır ve metanetini kaybedip kontrolsüz heyecana kapılmasıdır.

Nefsin elindekine kanaat etmeyip sürekli daha fazlasını istemesi ve başkasına zırnık koklatmaması halidir.

Kamer Suresi 31. ayette Semûd kavminin korkunç bir sayha ile helak oluşu tasvir edilirken 'ke-heşîmi'l-muhtezir' (ağıl sahibinin çiğnenip ufalanmış kuru çalı çırpısı gibi) benzetmesi kullanılır. Kibrine güvenen bir medeniyetin saniyeler içinde un ufak olup değersizleşmesini anlatır.

Kehf Suresi 45. ayette dünya hayatının geçiciliği misal verilirken, yeşerdikten sonra kuruyup rüzgârın önüne kattığı çer çöp (heşîm) haline gelmesi anlatılır.

İlahi kudret karşısında direnç gösteremeyen sahte otoritelerin toz duman olup dağılması durumudur.

Sözlükte düşmek, aşağı yuvarlanmak ve bir şeye şiddetle meyletmek demektir. Kur'an terminolojisinde heva; insanın aklını, vicdanını ve ilahi vahyin rehberliğini bir kenara bırakarak sadece bencil isteklerine, anlık zevklerine ve nefsani ihtiraslarına tabi olmasıdır. Furkân 43. ayette 'Hevasını (bencil tutkularını) ilah edinen kimseyi gördün mü?' buyrularak insanın iç dünyasındaki bu kör arzuların birer görünmez puta dönüşebileceği uyarısı yapılmıştır. Câsiye 23 ve Kasas 50'de de hevasına uyanların hidayetten tamamen mahrum kalacağı belirtilir.

Fiziki anlamda bir nesnenin yüksek bir yerden derin bir boşluğa veya uçuruma yuvarlanması halidir. Necm 1. ayette 'Batarak aşağı süzülen yıldıza andolsun (ve'n-necmi izâ hevâ)' ve Hac 31. ayette şirke düşen kimsenin rüzgâr tarafından 'derin ve ıssız bir uçuruma savrulması (fe-tehvî bihi'r-rîh)' bu kökle ifade edilmiştir.

Sözlükte iki şey arasına engel koymak, örtmek ve gizlemek demektir. Ahzâb 53. ayette 'Peygamber'in hanımlarından bir şey istediğiniz zaman perde arkasından (min verâi hicâb) isteyin; bu hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir' buyrularak sahabe ile Peygamber hane halkı arasındaki mahremiyet ve nezaket sınırı belirlenmiştir. Meryem 17'de Hz. Meryem'in ibadet için ailesiyle arasına perde çekmesi de bu anlamdadır.

Kişinin ön yargı, kibir ve inkârı sebebiyle Kur'an'ın mesajını idrak etmesine mani olan manevi körlüktür. İsrâ 45. ayette 'Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanlar arasına görünmez bir perde (hicâben mestûrâ) çekeriz' ve Fussilet 5'te 'Bizimle senin aranda bir perde (hicâb) vardır' ifadeleri bu manadadır.

A'râf 46. ayette 'İki taraf arasında bir perde (hicâb) ve A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır' buyrularak cennetlikler ile cehennemlikleri ayıran kozmik sur ve engel kastedilmiştir.

Baskı, zulüm ve inanç özgürlüğünün kısıtlandığı topraklardan, dini daha serbestçe yaşayabileceği güvenli bir beldeye (özellikle Mekke'den Medine'ye) göç etmeyi ifade eder (Nisâ 97, 100).

Ahlaki ve manevi anlamda haramlardan, kötülüklerden ve şeytani dürtülerden uzaklaşmak, onları terk etmektir. Müzzemmil 5. ayette geçen 'hecr' emri bu tür ahlaki hicreti anlatır.

Sözlükte akli dengesi bozulmuşçasına saçmalamak, sayıklamak veya çirkin söz söylemek demektir. Mü'minûn 67. ayette geçen 'tehcurûn' kelimesi bu anlamdadır.

Lügatte bir kimseye hedefine ulaşması için nezaketle yol göstermek demektir. Kur'an'da peygamberlerin ve kitapların insanlara doğru inancı ve ahlakı bildirme eylemini (irşad/tebliğ) ifade eder (örn: Secde Suresi 24: 'Emrimizle doğru yolu gösteren [yehdeûne] önderler kıldık').

Allah'ın, kulunun kalbine iman sevgisini vermesi, onu hakikati kabul etmeye muvaffak kılmasıdır (tevfik). Bu hidayet türü yalnızca Allah'ın elindedir (örn: Kasas Suresi 56: 'Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola ulaştıramazsın [lâ tehdi], fakat Allah dilediğini ulaştırır'). Bakara 53. ayette 'Musa'ya Kitabı ve Furkanı verdik ki hidayete eresiniz' denilirken, hem yol gösterme (irşad) hem de o yola girerek kurtuluşa erme (tevfik) kast edilmiştir.

Yaratıcı'nın tüm canlılara hayatta kalmaları ve vazifelerini yapmaları için kodladığı fıtri sevk ve içgüdülerdir (örn: Tâhâ Suresi 50: 'Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir [hedâ]').

Nahl 125'te 'Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et' buyrulur. Aklın ve kalbin hakikati tam idrak ederek her duruma en uygun, en isabetli ve en dengeli çözümü üretmesi; muhatabın durumuna göre doğru sözü doğru zamanda ve doğru üslupla söyleme basiretidir.

Bakara 129, 151 ve 231'de Kitap ile birlikte zikredilen hikmet ('el-Kitâbe ve'l-hikmeh'), peygamberlere vahyedilen ilahi hükümler, dinin derin gayeleri ve sünnet-i seniyye olarak tefsir edilmiştir.

Bakara 269'da 'Kime hikmet verilmişse, ona pek çok hayır verilmiştir' ve Lokmân 12'de 'Andolsun biz Lokmân'a hikmet verdik' ayetlerinde geçer. Kişiyi cehaletten, nefsin taşkınlıklarından ve fuzuli işlerden koruyan amele dönüşmüş ilim ve derin ahlaktır.

Vâkıa Suresi 46. ayette 'Ve kânû yusırrûne ale'l-hinsi'l-azîm' (O büyük günah üzerinde ısrarla direnirlerdi) buyrulur. Müfessirlerin cumhuruna göre buradaki 'büyük hins', Allah'a ortak koşmak (şirk) ve dirilişi inkârda inat etmektir.

Kişinin Allah adına yaptığı yemine sadık kalmayıp onu çiğnemesidir (hânis olmak).

Arapçada 'beleğa'l-hinse' ifadesi, mükellefiyet çağına erişip amellerinin yazılmaya başlanması demektir.

Mücâdele Suresi 19 ve 22. ayetlerde yer alır: Şeytanın telkinlerine kapılıp Allah'ı unutanlar 'Hizbü'ş-Şeytân' (şeytanın taraftarları), Allah'a ve Resûlü'ne gönülden bağlanıp O'nun dinine hizmet edenler ise 'Hizbullâh' (Allah'ın taraftarları) olarak tanımlanır. Bu kavram dar siyasi partileri değil, hak ile batıl mücadelesindeki iki temel zihniyet cephesini temsil eder.

Rûm 32 ve Mü'minûn 53'te 'kendi yanlarındakiyle övünüp sevinen hizipler' bu manada kınanmıştır.

İslam geleneğinde Kur'an tilavetini kolaylaştırmak için belirlenen periyodik bölümlerdir.

Medine'de Mescid-i Nebevî'nin bitişiğinde yer alan, Peygamber Efendimiz'in mübarek eşlerinin ikamet ettiği mütevazı hücreler/odalar. Sureye adını veren bu odalar, aile mahremiyetinin ve dokunulmazlığının sembolüdür.

Başkalarının izinsiz, destursuz girmesi veya dışarıdan edebe aykırı şekilde seslenmesi haram kılınan her türlü ailevi mahrem mekân.

İnsanın iç dünyasında yalnızca kendisi ile Rabbi arasında kalan, riya ve gösterişten uzak mahrem duygu ve niyet odacıkları.

Vâkıa Suresi 83. ayette 'Fe-levlâ izâ beleğati'l-hulkûm' (Hele can boğaza dayandığı zaman) buyrulur. Ölüm sekerâtı anında ruhun bedeni terk etmeye başladığı ve artık geriye dönüşün yahut tövbenin mümkün olmadığı son biyolojik ve manevi kavşaktır.

Fiziki bedende nefes alıp vermeyi ve beslenmeyi sağlayan boğaz kanalıdır.

İnsanın etrafındakilerin hiçbir yardımda bulunamadığı, tıbbın ve kudretin bittiği teslimiyet eşiğidir.

İnsanın iç dünyasında kökleşmiş ruhî melekeler, erdemler ve ahlaki davranış kalıplarıdır. Kalem 4. ayette Hz. Peygamber hakkında 'Ve şüphesiz sen pek yüce bir ahlak üzerindesin (ve inneke le-alâ hulukın azîm)' buyrularak kelime en üst düzey ahlaki kemalat manasında kullanılmıştır.

Bir toplumun nesiller boyu sorgulamaksızın sürdürdüğü töre, örf ve kadim alışkanlıklardır. Şuarâ 137. ayette Hûd peygambere karşı çıkan Âd kavmi 'Bu, öncekilerin âdet ve geleneğinden (huluku'l-evvelîn) başka bir şey değildir' diyerek atalar dinini ve kurulu nizamlarını savunmuşlardır.

Canlının yaratılıştan sahip olduğu fiziki ve fıtri bünye donanımıdır. Nisâ 119'da şeytanın insanları Allah'ın yaratış fıtratını bozmaya (fe-le-yugayyirünne halkallâh) kışkırtacağı uyarısı yapılmıştır.

Kalem Suresi 4. ayette Hz. Peygamber hakkında 'Şüphesiz sen yüce bir ahlak üzeresin (ve inneke le'alâ hulukın azîm)' buyrulmuştur. Hz. Âişe'ye onun ahlakı sorulduğunda 'Onun ahlakı Kur'an'dı' cevabını vererek bu kâmil şahsiyeti özetlemiştir.

Şuarâ Suresi 137. ayette Hûd peygamberin kavminin 'Bu, öncekilerin gelenek ve âdetinden (huluku'l-evvelîn) başka bir şey değildir' diyerek hakikate karşı atalar geleneğine sarılmaları anlatılır.

'Halk' insanın dış görünüş ve anatomik yapısını, 'hulk' ise insanın iç dünyasını, ahlaki ve ruhsal tabiatını ifade eder.

Tekvîr 15-16'da 'Yemin ederim o sinip gizlenen (el-Hunnes), yörüngesinde akıp yuvasına giren gezegenlere (el-Cevâri'l-Künnes)' buyrulur. Gökyüzündeki beş ana gezegeni (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn) veya genel olarak ışığı kaybolup tekrar beliren yıldızları niteler.

Arapçada ceylanın yuvasına sığınmasına 'hanese'z-zabyu' denir; saklanıp görünmez olma tabiatını temsil eder.

Nâs 4'te 'el-vesvâsi'l-hannâs' ifadesinde olduğu gibi, ilahi zikir ve hakikat karşısında tutunamayıp saklanan şeytani fısıltıdır.

Sözlükte boyun eğmek, tevazu göstermek ve teslim olmak demektir. Terim olarak; kulun, Allah'ın huzurunda O'nun büyüklüğünü hissederek kalben saygı, korku ve hayranlık duyması, bu halin bedene sükunet olarak yansımasıdır. Bakara 45. ayette namazın ve sabrın ancak 'huşu duyanlara' (hâşiîn) ağır gelmeyeceği belirtilmiştir; zira huşu sahibi, ibadeti bir yük olarak değil, sevgiliyle bir buluşma olarak görür.

Korku ve heybetten ötürü seslerin kısılması veya gözlerin yere dikilmesi halidir (örn: Tâhâ Suresi 108: 'Rahman'ın heybetinden sesler kısılmıştır [haşeati'l-asvât]').

Sözlükte kölelik yapmak, itaat edip boyun eğmek demektir. Dini bir terim olarak ibadet; kulun yaratıcısına olan sevgi, saygı ve bağlılığının bir nişanesi olarak O'nun emirlerini yerine getirmesi, yasaklarından kaçınmasıdır. Bakara 21. ayetteki 'kulluk edin' (a'budû) emri, insanlığa yöneltilen ilk genel çağrıdır ve sadece belirli ritüelleri değil, hayatın tamamını Allah'ın rızasına uygun yaşama kararlılığını ifade eder.

Namaz, oruç, hac gibi şekilsel ve zamansal sınırları vahiy tarafından belirlenmiş kulluk pratikleri.

Talâk Suresi 1. ayette 'iddetlerini gözeterek boşayın ve iddeti sayın (ve ahsu'l-iddete)' emriyle düzenlenen hukuki bekleme süresidir. Talâk 4'te adetten kesilenler için üç ay, hamileler için doğum yapıncaya kadar olan süre olarak tayin edilmiştir.

Bakara Suresi 184-185. ayetlerde ramazan orucunu tutamayanların 'diğer günlerden aynı sayıda (iddetün min eyyâmin uhar)' tutması emrinde geçen kök anlamdır.

Tevbe 46'da 'Eğer sefere çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık (uddeten) yaparlardı' ayetinde geçen manevi ve maddi tedbirdir.

Sözlükte bir şeyi asıl mecra ve yönünden çevirmek, tersine çevirmek demektir. Hakikati bütünüyle çarpıtarak doğruyu yalan, yalanı doğru gibi göstermek anlamına gelir. Kur'an ve İslam tarihinde, özellikle Nûr Suresi 11-26. ayetlerde Hz. Âişe'ye münafıklar tarafından atılan ağır ve asılsız iftirayı (İfk Hadisesi) ifade etmek için kullanılmıştır: 'O ağır iftirayı (ifk) uyduranlar, içinizden bir gruptur...'

Fıtrata ve akla aykırı olarak, tevhid gerçeğinden yüz çevirip sahte ilahlara tapınmaktır. Sâffât 86'da Hz. İbrahim'in putperest kavmine 'Allah'ı bırakıp bir iftira ve sapıklık (ifk) olarak mı başka ilahlar istiyorsunuz?' hitabında ve Ahkâf 28'de bu anlamda geçer.

Şehirlerin tersyüz edilerek altüst olması halidir. Lût kavminin helak edilen şehirlerine bu kökten türeyen 'el-Mü'tefikât' (altı üstüne getirilmiş şehirler) denilmiştir (Tevbe 70, Necm 53).

Bir şeyi içine karışmış yabancı unsurlardan temizleyip saf ve duru hale getirmektir. Dini ihlaslı kılmak; ibadeti, sevgiyi ve itaati hiçbir kula veya puta paylaştırmadan bütünüyle yalnız Allah'a yöneltmektir. Zümer Suresi bu kavramın Kur'an'daki zirvesidir. 2. ayette 'Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk et!', 3. ayette 'Dikkat edin, halis din yalnız Allah'ındır!' ve 11, 14. ayetlerde 'Bana dini yalnız Allah'a halis kılarak O'na kulluk etmem emrolundu' buyrulur. Beyyine 5'te de dinin özü ihlasla özetlenir.

Kulun kendi gayretiyle ulaştığı ihlasın (muhlis) ötesinde, bizzat Allah tarafından arındırılıp koruma altına alınmış (muhlas) kul halidir. İblis bile Sâd 82-83 ve Hicr 39-40'ta 'Senin izzetine andolsun ki onların hepsini azdıracağım; ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş halis kulların (ıbâdeke minhümü'l-muhlasîn) müstesna' diyerek bu makama dokunamayacağını itiraf etmiştir.

İnsanın çaresizlik anında fıtri özüne dönerek putları ve dünyevi dayanakları tamamen unutup yalın bir kalple yalnız Rabbine sığınmasıdır. Lokmân 32 ve Yûnus 22'de gemide dalgalar arasında kalan insanların 'dini yalnız Allah'a has kılarak (muhlisîne lehü'd-dîn)' O'na yalvarmaları bu geçici fıtri ihlası resmeder.

Sözlükte bir şeyi iyi ve güzel yapmak veya birine iyilik etmek demektir. Bakara 58. ayette 'Biz iyilik edenlere (muhsinîn) fazlasını veririz' denilirken, Allah'ın emirlerine saygı gösterip O'nun kullarına iyilik yapan, samimi davranan kimselere ilahi lütufların katlanarak artırılacağı müjdelenmiştir.

Yapılan amelin hem şekil hem de niyet olarak kusursuz olmasına gayret etmektir (örn: Mülk Suresi 2: 'Hanginizin daha güzel amel işleyeceğini [ahsenu amelâ] denemek için').

Cibril hadisinde tanımlanan, kişinin her an ilahi huzurda ve gözetim altında olduğunu bilerek yaşaması halidir.

Mutaffifîn 18-20'de 'Hayır! İyilerin (ebrâr) kitabı şüphesiz İlliyyîn'dedir. İlliyyîn'in ne olduğunu sen nereden bileceksin? O, yazılmış bir kitaptır; Allah'a yakın kılınanlar (mukarrebûn) ona tanıklık eder' buyrulur.

Kişinin hakikate teslimiyeti ve salih amelleri neticesinde Allah katında kazandığı yüce manevi mertebe ve itibar makamıdır.

Fiziki ve kozmik boyut olarak yedinci kat göğün üstündeki nûrâni âlemi ve Sidre-i Müntehâ civarındaki yüce menzilleri ifade eder.

Toplumun önünde yürüyen, hayatı ve ahlakıyla insanlara rehberlik eden hidayet önderidir. Secde 24. ayette 'Sabrettikleri ve âyetlerimize kesinlikle inandıkları zaman, içlerinden emrimizle hidayete ileten önderler/imamlar (eimmeh) kıldık' buyrularak manevi önderliğin sabır ve sarsılmaz yakîn şartına bağlı olduğu bildirilmiştir. Bakara 124'te Hz. İbrâhîm'in insanlara imam kılınması ve Furkân 74'teki 'Bizi muttakilere önder kıl' duası da bu anlamdadır.

Kitleleri haktan saptırıp batıl davalara ve helake öncülük eden tiranlardır. Kasas 41. ayette Firavun ve ileri gelenleri kastedilerek 'Biz onları ateşe çağıran önderler (eimmeh) kıldık; kıyamet günü de yardım görmeyeceklerdir' buyrulur. Tevbe 12'de de 'küfrün elebaşları/önderleri' (eimmete'l-küfr) olarak geçer.

Kendisine tabi olunan ana rehber kitap, apaçık yol veya varlıkların amel defterleridir. Hûd 17'de Hz. Mûsâ'nın kitabı için 'önder ve rahmet' (imâmen ve rahmeh), Yâsîn 12'de 'Her şeyi apaçık bir kütükte (imâmin mübîn) sayıp tespit ettik' ve İsrâ 71'de 'Her topluluğu kendi önderi/amel defteriyle çağıracağımız gün' ifadelerinde bu anlamda kullanılır.

Mümtehine Suresi 10. ayette, Mekke'den hicret ederek Medine'ye gelen kadınların samimi bir imanla mı yoksa başka dünyevi sebeplerle mi geldiklerinin tahkik edilmesi emredilmiş ('fe-mtahinûhünne' / onları imtihan edin) ve surenin adı da bu kökten gelmiştir.

Hucurât Suresi 3. ayette 'İşte onlar, Allah'ın kalplerini takva için arındırıp imtihan ettiği (imtehanallâhu kulûbehüm li't-takvâ) kimselerdir' buyrularak kalbin altın gibi ateşte eritilip saf takvaya kavuşturulmasını anlatır.

Kişinin başına gelen sıkıntı, zahmet ve musibetler karşısındaki metanetinin ve sadakatinin ortaya çıkarılması sürecidir.

İnfitâr 1'de 'Gök yarıldığı zaman (izâ's-semâu'nfatarat)' ayetinde ifade edilir. Gök kubbenin sarsılmaz sanılan düzeninin ilahi kudretle çözülmesi, parçalanması ve çatlaklar meydana gelmesidir.

Allah'ın varlığı ilk kez benzersiz biçimde ve yararak meydana getirmesidir (Fâtıru's-semâvâti ve'l-ard - Gökleri ve yeri ilk yaratan).

Açlık ve oruç halini bozarak tabii gıda alma haline geçişi veya yerin yarılarak suyun fışkırmasını ifade eder.

İnşikâk 1-2'de 'Gök yarıldığı zaman ve Rabbine boyun eğip bunu hak ettiği zaman' ifadesinde kullanılır. Evrenin mevcut dengesinin son bulup meleklerin inişi veya kozmik kıyamet anındaki yarılmadır.

Kamer 1'de 'kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı (inşakka'l-kamer)' ayetinde olduğu gibi somut bir gök cisminin ya da organik bir yapının bölünmesidir.

Aynı kökten gelen 'şikâk' ve 'meşakkat' kavramları, kalplerin birbirinden kopması, derin düşmanlık ve aşırı zorlanma halini anlatır.

İnşirâh Suresi 1. ayette 'Elem neşrah leke sadrak' (Senin göğsünü açıp genişletmedik mi?) ve En'âm Suresi 125. ayette 'Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar' ifadelerinde geçer. Kalbin şüphe, kaygı, keder ve daralma hallerinden arınarak ilahi bilgi ve imanla mutlak bir huzur ve ferahlığa kavuşması durumudur.

Klasik ilim ve dil geleneğinde kapalı bir sözün örtüsünü kaldırıp manasını sarih kılmak, hakikatleri anlaşılır hale getirmek manasında kullanılır.

Kökün ilk lügat anlamı olup, kasaplıkta etin dilimlenerek içinin açığa çıkarılması ameliyesidir. Mecazi olarak kalbin içinin manen açılmasına da bu kökten intikal edilmiştir.

Fecr 7-8'de 'Sütunlar sahibi İrem'e ne yaptığını görmedin mi? Ki beldeler arasında onun benzeri yaratılmamıştı' ayetiyle zikredilir. Gücüne güvenip kibre kapılan ve helak olan antik kavimdir.

Arapçada çöl yolcularının kaybolmaması için dikilen kılavuz taş kulelere 'îrâm' denir.

Zamanın yıprattığı, sakinleri yok olmuş eski yerleşim kalıntılarını niteler.

Haşr Suresi 9. ayette Medineli Ensar'ın Muhacirlere karşı sergilediği ahlakı överken 'Kendileri ihtiyaç ve darlık içinde olsalar bile onları kendi nefislerine tercih ederler (ve yu'sirûne alâ enfusihim)' buyrulur. İslam ahlakında cömertliğin en yüce derecesidir.

A'lâ 16'da 'Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz (bel tu'sirûne)' ayetinde olduğu gibi öncelik tanımaktır.

Geçmişten intikal eden rivayet, bilgi veya tarihi kalıntıdır.

Islah, fesadı gidermek, bozulan bir şeyi eski haline getirmek veya daha iyi kılmak demektir. Bakara 11. ayette münafıkların 'Biz sadece ıslah edicileriz' demeleri, kendi yaptıkları yıkıcı faaliyetleri (fitne ve ikiyüzlülük) toplumsal barış ve iyileştirme gibi yansıtarak kendilerini temize çıkarma çabalarıdır. Hakiki ıslah, ilahi sınırlara riayet etmekle başlar.

Kavgalı veya araları bozuk iki tarafın arasını düzeltmek, barış kurmak anlamında kullanılır (örn: Bakara 224: 'İnsanların arasını düzeltmeniz [islah]').

Âl-i İmrân 19. ayetteki 'Şüphesiz Allah katında din İslam'dır' ifadesindeki İslam; tüm peygamberlerin getirdiği tevhîd dininin ve kulun yaratıcının iradesine hür iradesiyle kayıtsız şartsız teslim olmasının ortak adıdır.

Sözlükte barışa girmek, esenlik bulmak demektir. Bireysel ve toplumsal huzurun, çatışmasızlığın ve güven ortamının sağlanmasını ifade eder.

İsrâ 1'de 'Kulunu geceleyin Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya yürüten Allah...' buyrulur. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) bir gece Mekke'den Kudüs'e ilahi kudret ve hızla götürülmesini ifade eden mübarek hadisedir.

Hûd 81 ve Hicr 65'te Hz. Lût'a 'Gecenin bir bölümünde aileni yürüt (fe-esri)', Tâhâ 77 ve Şuarâ 52'de Hz. Mûsâ'ya 'Kullarımı geceleyin yürüt' buyrularak, inananların zalimlerin tasallutundan gece karanlığında güvenli yere intikal ettirilmesi manasında kullanılır.

Arap dilinde bir hissin, fikrin ya da etkenin sessizce, hissettirmeden bir bünyeye yayılması ve işlemesi durumudur.

Sözlükte her türlü işte meşru ve itidalli olan sınırı aşmak demektir. Kur'an'da insanın en büyük israfı; Allah'ın bahşettiği akıl, irade, ömür ve kabiliyetleri günah batağında heba ederek bizzat kendi varlığına kıymasıdır. Zümer Suresi 53. ayetteki muhteşem rahmet müjdesinde 'De ki: Ey nefislerine karşı haddi aşmış (esrefû alâ enfüsihim) kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin!' buyrulur. Âl-i İmrân 147'de müminlerin duası olarak 'İşlerimizdeki taşkınlıklarımızı (ve isrâfenâ fî emrinâ) bağışla' zikredilir.

Ekonomik ve ahlaki boyutta harcamada aşırılığa kaçmak, ihtiyacın ve dengenin ötesinde lükse dalmaktır. A'râf 31'de 'Yiyiniz, içiniz fakat israf etmeyiniz (ve lâ tüsrifû); çünkü O israf edenleri sevmez' ve Furkân 67'de Rahmân'ın kullarının 'harcadıklarında ne israf eden ne de cimrilik eden, ikisi arasında orta bir yol tutan' kimseler olduğu beyan edilir.

Cezalandırmada suçun dengi olan meşru hududun çiğnenmesi, masumların da cezaya dahil edilmesidir. İsrâ Suresi 33. ayette 'Haksız yere öldürülenin velisine bir hak tanıdık; fakat o da öldürmede haddi aşmasın (fe-lâ yüsrif fi'l-katl)' buyrulur.

Kalem Suresi 44. ve A'râf Suresi 182. ayetlerde 'Biz onları bilmedikleri bir yönden derece derece azaba yaklaştıracağız (senestedricühüm)' buyrularak azgın kimselerin dünyevi başarılarının bir lütuf değil, helake götüren gizli bir imtihan olduğu açıklanır.

Bir hedefe veya noktaya birdenbire değil, adım adım ve belirli bir süreç içinde ulaşmaktır.

Klasik Arapçada bir kimsenin sırrını veya sakladığı bir durumu hissettirmeden ortaya çıkarmak için tedricen yönlendirmektir.

Alak Suresi 6-7. ayetlerde 'Kellâ inne'l-insâne le-yatğâ, en re'âhüsteğnâ' (Hayır, insan muhakkak azar; kendini kendine yeterli gördüğü için) ve Leyl Suresi 8. ayette 'Ve emmâ men bahile vesteğnâ' buyrularak, insanın sahip olduğu servet, güç ve sıhhat sebebiyle mutlak Yaratıcı'ya olan ontolojik muhtaçlığını unutup ilahi sınırlara başkaldırması kastedilir.

Müminin insanlardan bir şey beklememesi, yüzsuyu dökmemesi, kanaat ve vakar içinde sadece Allah'ın lütfuna güvenerek dünyevi tamahlardan müstağni kalmasıdır.

Klasik dilde bir şeye ihtiyaç duymama durumunun ötesinde, ona tamamen sırt çevirmek ve artık onunla meşgul olmayı bırakmaktır.

Bakara 29. ayetteki 'Sümme'stevâ ile's-semâ' (Sonra göğe yöneldi) ifadesindeki istivâ, kelimenin 'yönelmek, kastetmek ve irade etmek' anlamındadır. Müfessirler buradaki yönelmeyi, fiziksel bir yer değiştirme veya hareket olarak değil, yaratıcının iradesinin gökleri yaratıp düzene koymaya yönelmesi olarak tevil ederler. Klasik tefsir okulları (Maturidiyye, Eş'ariyye), Allah'ı cisimsel özelliklerden (mekan, hareket, sınır) tenzih etmek için bu anlamı tercih etmişlerdir.

Bir makama oturmak, egemenliğini kurmak. Kur'an'da 'Arş'a istiva etti' (Tâhâ Suresi, 5. ayet) şeklinde geçer ve Selefi/Eseri alimlerce tevil edilmeden, nasıl olduğu araştırılmadan (bila-kayf) iman edilmesi gereken haberî sıfatlardan sayılır.

Fiziksel veya zihinsel olarak kemale ermek, dengeye kavuşmak (örn: Kasas Suresi 14: 'Musa olgunluk çağına ulaşıp kemale erince [vestevâ]').

Sözlükte izin istemek, rıza talep etmek demektir. İslam ahlak ve medeni hukukunda; bir kimsenin başka birinin evine, kapalı özel mekânına girmeden önce kapıyı çalarak, seslenerek veya selam vererek içeri girmek için izin istemesidir. Nûr Suresi 27. ayette 'Kendi evlerinizden başka evlere, geldiğinizi hissettirip izin almadan (hattâ teste'nisû) ve ev halkına selam vermeden girmeyin' emriyle bireysel mahremiyetin dokunulmazlığı teminat altına alınmıştır. Nûr 58-59. ayetlerde ise aile içinde çocukların ve hizmetlilerin dahi üç avret vaktinde izin istemeleri emredilmiştir.

Ortak bir dava, toplantı veya askeri görev esnasında meşru liderden izin alarak ayrılmaktır. Nûr Suresi 62. ayette 'Müminler ancak Allah'a ve Resulüne iman eden ve onunla birlikte toplumsal bir iş için bir araya geldiklerinde ondan izin istemedikçe (lem yezhebû hattâ yeste'zinûh) ayrılmayan kimselerdir' buyrularak toplumsal disiplin ve liyakat ahlakı vurgulanmıştır.

Sözlükte bir sınırı geçmek, tecavüz etmek demektir. Terim olarak; Allah'ın koyduğu dini, ahlaki veya hukuki hudutları (hudûdullah) ihlal etmek anlamına gelir. Bakara 61. ayette 'Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları (ya'tedûn) yüzündendi' denilirken, onların peygamber katletme gibi cürümleri alışkanlık haline getirerek şeriat kurallarını açıkça çiğnemeleri kast edilmiştir.

Barış ortamını bozarak insanlara veya topluluklara karşı fiili saldırganlıkta bulunmaktır (örn: Bakara Suresi 190: 'Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın, fakat haddi aşmayın [lâ ta'tedû]').

Ra'd 28'deki 'elâ bi-zikrillâhi tatme'innü'l-kulûb' (İyi bilin ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur); kalbin dünyevi endişelerden sıyrılarak Yaratıcı'ya teslimiyetle varoluşsal doyuma, derin bir iç huzura ve güven duygusuna erişmesidir.

Nisâ 103'te savaş ve korku hali sona erip 'güvene kavuştuğunuzda namazı tam kılın' (fe-ize'tme'nentüm) emrinde olduğu gibi; tehlikenin geçmesiyle gelen maddi sükûnet ve asayiş durumu.

Bakara 260'ta Hz. İbrâhim'in ölülerin nasıl diriltileceğini görmek istemesi üzerine 'İnanmadın mı?' sorusuna verdiği 'İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için (li-yetme'inne kalbî)' cevabında olduğu gibi; gaybî bilginin müşahede ile perçinlenerek şüphe ihtimalinin tamamen yok olması.

Münâfikûn Suresi 8. ayette 'Oysa asıl izzet (ve lillâhi'l-izzetü) Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerindir; fakat münafıklar bunu bilmezler' buyrularak gerçek şeref ve yenilmez gücün sadece Allah ve davasına ait olduğu ilan edilmiştir. Fâtır 10'da da 'Kim izzet istiyorsa bilsin ki bütün izzet Allah'ındır' denilir.

Müminlerin kâfirler karşısında boyun bükmemesi, zilleti reddederek meşru bir vakar ve haysiyetle dik durmasıdır.

Bakara Suresi 206. ayette 'Ona Allah'tan kork dendiği zaman, gururu ve kibri kendisini günaha sürükler (ahazethü'l-izzetü bi'l-ism)' buyrularak yerilen sahte ve zararlı gururdur.

Kamer Suresi 49. ayette 'İnnâ külle şey'in halaknâhu bi-kader' (Şüphesiz biz her şeyi bir ölçü ve takdirle yarattık) buyrulur. Kâinatta hiçbir şeyin rastlantı veya tesadüf eseri olmadığını, atomik boyuttan galaksilere kadar her zerrenin ilahi bir matematik, plan, amaç ve denge üzerine var edildiğini tescil eder.

Kadir gecesinde ve Kur'an'ın şanında olduğu gibi, bir varlığın manevi kıymet ve mertebe yüceliğini ifade eder.

Kişinin imkân ve kabiliyeti dairesinde sorumlu tutulduğu güç ve kapasite hudududur.

Kur'an antropolojisinde kalp sadece duyguların değil; tefekkürün, akletmenin, imanın ve ahlaki kararların asıl merkezidir (Hac 46: 'Gözler kör olmaz, lakin göğüslerdeki kalpler kör olur'). Şuarâ 89'da ahirette kurtuluşa erecek olanların 'arındırılmış, teslim olmuş bir kalp ile (bi-kalbin selîm)' gelenler olduğu vurgulanır. Şuarâ 194'te de ilahi vahyin Hz. Peygamber'in 'kalbine indirildiği' ifade edilir.

Biyolojik anlamda kan pompalayan ve göğüs boşluğunda bulunan organ. Ahzâb 4. ayette 'Allah hiçbir adamın göğüs boşluğunda iki kalp yaratmamıştır' ifadesinde fiziki organa işaret edilmiştir.

Kökün temel dinamik manası bir durumun tam zıddına dönmesi, tepetaklak olması veya radikal bir dönüşüme uğramasıdır (inkılap). Şuarâ 227. ayette zalimlerin akıbeti 'Zulmedenler nasıl bir dönüşle devrileceklerini (eyye münkalabin yenkalibûn) yakında bileceklerdir' fermanıyla bu kök üzerinden ilan edilmiştir. Âl-i İmrân 144'te de 'gerisin geriye dönmek (inkalebtüm alâ a'kâbiküm)' şeklinde kullanılır.

Kalem Suresi 1. ayette 'Nûn. Kaleme ve satır satır yazdıklarına andolsun' ve Alak Suresi 4. ayette 'O ki kalemle yazmayı öğretti' buyrularak insanlığın ilim, idrak ve medeniyet hafızasının simgesi olarak zikredilir.

Hadis-i şeriflerde 'Allah'ın ilk yarattığı şey kalemdir; ona 'Yaz!' dedi ve kıyamete kadar olacak her şeyi yazdı' şeklinde bildirilen ilahi takdir ve bilgi vasıtasıdır.

Klasik Arapçada kamışın ucunun sivrilterek yazıya hazır hale getirilmesine veya ağacın budanmasına (teklîm) verilen isimdir.

Kamer Suresi 1. ayette 'İkterebeti's-sâ‘atü venşakka'l-kamer' (Kıyamet saati yaklaştı ve Ay yarıldı) şeklinde zikredilir. Hz. Peygamber'in Mekke döneminde müşriklerin talebi üzerine mucize olarak Ay'ın ikiye ayrılması hadisesini ve kıyametin kozmik çöküş evresinde gök cisimlerinin parçalanacağını ifade eder.

İnsanların yılların sayısını ve vakitleri hesaplayabilmesi için Güneş ile birlikte hassas bir ölçü ve yörüngeye bağlanan ilahi nimet.

İrfani gelenekte kalbin ilahi feyzle günden güne nurlanıp kemale ermesi halinin sembolik ifadesidir.

Sözlükte bir şeyden hiç ayrılmayan, onunla bitişik duran yakındır. Kur'an'da hidayeti reddeden insanlara ilahi bir ceza olarak musallat edilen ve onlara günahları süslü gösterip doğru yoldan alıkoyan şeytani yoldaşları ifade eder. Fussılet Suresi 25. ayette 'Biz onların başına birtakım sinsi yoldaşlar (kuranâ') sardık da onlar kendilerine önlerinde ve arkalarında ne varsa hepsini süsleyip güzel gösterdiler' buyrulur. Zührûf 36'da 'Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse ona bir şeytan musallat ederiz; artık o onun ayrılmaz bir yoldaşı (karîn) olur' ve Kāf 27'de mahşerdeki tartışma anlatılır.

İnsanın dünya hayatında sırdaş olduğu, beraber vakit geçirdiği dostudur. Sâffât 51. ayette cennet ehlinin sohbetinde 'İçlerinden biri der ki: Doğrusu benim dünyada samimi bir yoldaşım (karîn) vardı' ifadesinde bu anlamda kullanılır.

Kelimenin kökünde yer alan 'karana' (iki şeyi birbirine iple bağlamak) fiilinden türeyerek; cehennemde birbirine zincirlerle bağlanmış inkarcıları resmeder. İbrâhîm 49'da 'O gün suçluları birbirine zincirlenmiş prangalar içinde (mukarranîne fi'l-asfâd) görürsün' buyrulur.

Bakara 245. ayette geçen 'güzel borç' (karz-ı hasen), herhangi bir maddi çıkar, faiz veya menfaat gözetmeksizin, sırf Allah rızası ve insani yardımlaşma amacıyla darda olan birine verilen borçtur. Yüce Allah, toplumsal refahı ve yardımlaşmayı artırmak için bu borcu bizzat kendisine verilmiş sayar.

Sözlükte 'kesip koparmak' demektir. Borç veren kimse, kendi mal varlığından bir bölümünü kesip geri almak üzere borçluya teslim ettiği için bu ismi almıştır.

Beled 4'te 'Andolsun ki biz insanı bir meşakkat ve zorluk içinde (fî kebed) yarattık' buyrulur. İnsanoğlunun dünya hayatında hem bedenen hem ruhen sürekli bir mücadele ve imtihan gerilimi içinde var edildiğini beyan eder.

Arapçada gökyüzünün tam tepe noktasına 'kebedü's-semâ' denir; kelimenin organ veya merkez manasıdır.

Zorluklara dayanma, direnç gösterme ve acıya katlanma halidir.

Kehf 9, 10, 11, 16 ve 25'te geçer. Dar kovuklara (gâr) nispetle içinde oturulabilecek, barınılabilecek genişlikteki dağ mağarasıdır. Zalim kral Dekyanus'un putperest dayatmasından kaçan mümin gençlerin sığındığı fiziki mekândır.

Kehf 16'da 'Mağaraya sığının ki Rabbiniz size rahmetini yaysın ve işinizi kolaylaştırsın' ifadesinde olduğu gibi, dünyevi fitnelerden kaçıp Allah'ın sonsuz şefkat, lütuf ve himayesine sığınma halini temsil eder.

Toplumsal ve ahlaki çürümenin zirveye ulaştığı ortamlarda, tevhid inancını lekeletmemek ve fıtratı muhafaza etmek için çekilinen her türlü güvenli uzlet ve hicret ortamıdır.

Sözlükte anlamlı ses ve söz demektir. Dini terim olarak; Allah'ın peygamberlerine vahiyle bildirdiği hitaplar ve kitaplardır (Kelâmullah). Bakara 75. ayette 'Allah'ın kelamını işitirler' ifadesiyle; Tevrat'ın asıl hükümlerini veya Hz. Musa'nın Sina Dağı'nda Allah'tan doğrudan işittiği ilahi kelamı duyan İsrailoğulları bilginleri kast edilmiştir.

Arapçada 'kelm' kökü aynı zamanda beden üzerinde iz bırakan fiziki yara anlamına gelir. Sözün de insan ruhunda derin izler bırakması ve tesir etmesi yönüyle kelam kelimesiyle etimolojik bağı vardır.

Sözlükte anlamlı tek veya çoklu söz demektir. Dini terim olarak; Allah'ın kullarına yüklediği şer'î sorumluluklar ve imtihan kurallarıdır. Bakara 124. ayette 'Hani Rabbi, İbrahim'i birtakım kelimelerle (kelimât) sınamıştı' denilirken, Hz. İbrahim'e yüklenen ağır peygamberlik görevleri, sünnet olma, oğlunu kurban etme emri ve hicret gibi imtihanlar kastedilmiştir.

Allah'ın yaratılış ve kıyamet konusundaki ezeli takdiri ve kararıdır (örn: Yûnus Suresi 19: 'Eğer Rabbinden bir söz [kelime] geçmiş olmasaydı...').

Hz. İsa'nın babasız olarak sadece Allah'ın 'Ol' (Kün) emriyle/kelimesiyle yaratılmasından ötürü kendisine 'Allah'ın kelimesi' denilmiştir (örn: Âl-i İmrân Suresi 45: 'Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor, ismi Meryem oğlu İsa Mesih'tir').

Üzerinde ittifak edilip birleşilen inanç ilkesidir. Âl-i İmrân 64. ayette geçen 'ortak bir kelimeye (söz/ilke) gelin' ifadesiyle kastedilen, Allah'tan başkasına ibadet etmeme (tevhîd) sözüdür.

Sözlükte çalışıp kazanmak demektir. Kelâm ilminde (özellikle Mâtürîdî ve Eş'arî ekollerinde); yaratma (halk) fiili Allah'a, bu fiile yönelip onu tercih ederek sahiplenme (kesb) ise insana aittir. Bakara 286. ayette 'Herkesin kazandığı iyilik (kesebet) kendi lehine, kazandığı kötülük (iktesebet) de kendi aleyhinedir' denilerek, insanın sorumluluğunun sınırları kendi cüz'i iradesi ve kesbiyle belirlenmiştir.

Geçim sağlamak amacıyla harcanan her türlü bedensel ve zihinsel çabadır (örn: Bakara Suresi 267: 'Kazandıklarınızın [kesebtüm] temiz olanlarından infak edin').

Kevser Suresi 1. ayette 'İnnâ a'taynâke'l-kevser' (Şüphesiz biz sana bol ve tükenmez hayrı / Kevser'i verdik) şeklinde geçer. Tefsirlerde bu bitmez tükenmez hayrın peygamberlik makamı, ilim, Kur'an, şefaat yetkisi ve ümmetin çokluğu olduğu belirtilir.

Sahih hadislerde tavsif edilen, kıyamet gününde Resûlullah'ın ümmetine ikram edeceği, suyundan içenin bir daha ebediyen susamayacağı mübarek cennet havuzudur.

Klasik Arapçada eli açık, insanlara durmaksızın ikramda bulunan, kerem sahibi şahsiyetlere mecazen 'kevser' denir.

Yûsuf 5'te kardeşlerin kuracağı hileli plan ('fe-yekîdû leke keydâ'), Yûsuf 28'de kadınların tuzağı ('inne keydekünne azîm') ve Yûsuf 33'te günaha sürükleme komplosu bu manadadır. Birini fark ettirmeden hüsrana uğratmayı hedefler.

Târık 16 ('ve ekîdü keydâ') ve Yûsuf 76'da ('kezâlike kidna li-Yûsuf') Allah'ın adaleti ikame etmek, masumu zafere ulaştırmak ve zalimlerin oyunlarını kendi başlarına geçirmek için takdir ettiği ince hikmet, meşru strateji ve ilahi düzen.

İstikbâr, kişinin kendisinde olmayan bir büyüklüğü varmış gibi göstermesi, kendini başkalarından haksız yere üstün görüp böbürlenmesidir. Bakara 34. ayette İblis'in Âdem'e secde etmeyip 'büyüklendi' (istekbere) denilmesi, onun çamurdan yaratılan Âdem'i ateşten yaratılan kendi varlığından aşağı görüp ırkçı bir kibirle Allah'ın emrine isyan etmesini ifade eder. Kibir, gerçeğe karşı körleşmenin ilk adımıdır.

Fiziksel boyut veya yaş bakımından büyüklük durumu.

Sözlükte yönelinen cihet, karşı karşıya durulan yön demektir. Terim olarak; Müslümanların namaz kılarken yöneldikleri Kâbe (Mescid-i Haram) istikametini ifade eder. Bakara 142. ayette 'üzerinde bulundukları kıble' ifadesi, daha önce yöneldikleri Kudüs'ü (Mescid-i Aksa) belirtmektedir.

Bir topluluğun veya peygamberin tabi olduğu şeriat ve inanç metodudur (örn: Yûnus Suresi 87: 'Evlerinizi kıble [namazgah/yönelme yeri] kılın').

Mürselât Suresi 25-26. ayetlerde 'Yeryüzünü diriler ve ölüler için bir toplanma ve barınma yeri (kifâtâ) kılmadık mı?' buyrularak toprağın hem hayat veren hem de ölünce insanı örten şefkatli kucağı tasvir edilir.

Dağınık olan uzuvları veya güçleri tek bir hamlede bir araya getirip hız kazanmaktır.

Etraftaki nesnelerin içine konup muhafaza edildiği mahfaza ve kaplardır.

Sözlükte birinin izini sürmek, takip etmek ve makasla kesmek (kass) demektir. İşlenen bir cürmün izini sürüp suçluya tam olarak hak ettiği dengi cezayı kesmek anlamına gelir. Bakara 178. ayette 'Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı' denilirken; katilin öldürdüğü kimsenin canına denk olarak cezalandırılması, kabileler arası orantısız intikam savaşlarını engelleyen adil bir ceza hukuku ilkesi olarak sunulmuştur.

Geçmişte yaşanmış bir olayı adım adım takip ederek, olduğu gibi aktarmak ve haber vermektir (örn: Kasas Suresi 25: 'Ona kıssaları [kassasa] anlattı').

Kur'an'da geçmiş peygamberlerin ve kavimlerin başından geçen, tarihi gerçekliğe sahip ve ahlaki/teolojik ibret barındıran anlatıları ifade eder (Örn: A'râf 176: 'Kıssayı anlat (faksusi'l-kasasa) ki düşünsünler'). Kur'ân kıssaları mitoloji veya masal değil, muhatapları uyarma ve eğitme amacı taşıyan gerçek vaka nakilleridir.

Sözlükteki asıl anlamı olup, birinin ayak izlerini takip ederek gitmektir (Örn: Kehf Suresi 64: 'Kendi izlerini takip ederek (kasasâ) gerisin geri döndüler'). Haber nakletme anlamına da, sözlerin birbiri ardınca ayak izi gibi dizilmesinden ötürü bu kökten geçmiştir.

Enbiyâ 47'de geçer: 'Biz kıyamet günü için şaşmaz adalet terazilerini (el-mevâzîne'l-kıst) kurarız; hiçbir kimseye zerre kadar haksızlık edilmez.' Nisâ 135'te 'Adaleti titizlikle ayakta tutanlar (kıvâmîne bi'l-kıst) olun' ayetinde ilahi nizama ve hukuka tam uygunluğu ifade eder.

Hucurât 9'da 'Aralarını adaletle düzeltin ve adil davranın (ve aksitû); şüphesiz Allah adil paylaştıranları sever' ayetinde hukuki ve iktisadi bölüşümde hak sahibine hakkını eksiksiz teslim etmektir.

Cinn 14-15'te 'Bizden hakka teslim olanlar da vardır, zulme sapanlar (el-kâsitûn) da; haksızlığa sapanlar ise cehenneme odun olmuşlardır' ayetinde adaletten ve doğrudan sapma manasındadır.

Sözlükte hurma çekirdeğinin üzerine yapışık duran, neredeyse ağırlığı ve hacmi bulunmayan beyaz şeffaf zar demektir. Fâtır 13. ayette 'O'ndan başka yalvarıp durduklarınız ise bir hurma çekirdeğinin zarına bile (min kıtmîr) malik değillerdir' buyrularak putların ve yaratılmışların ontolojik acziyeti ve mülkiyetsizliği bu somut tabiat metaforuyla tasvir edilmiştir.

Kehf Suresi'nde 'onların köpeği' olarak anılan ve İslam edebiyatında, halk muhayyilesinde ve tefsir şerhlerinde sadakat sembolü olarak Kıtmîr adıyla şöhret bulan varlıktır.

Arap dilinde 'kıtmîr kadar dahi vermedi' deyiminde olduğu gibi, hiçbir değer ve kıymet ifade etmeyen en küçük zerredir.

Sözlükte gerçeğe aykırı haber vermek demektir. Bakara 10. ayette geçen 'yakzibûn' (yalan söylüyor olmaları), münafıkların kalpleriyle tasdik etmedikleri imanı dilleriyle ikrar ederek (yalan beyanla) hem kendilerini hem de toplumu aldatmaya çalışmaları durumuna atıfta bulunur. Bu ahlaki çöküş, onları acıklı bir azaba sürükler.

Kelime 'tekzib' kalıbında kullanıldığında, kendisine ulaştırılan bir haberi veya vahyi yalan saymak, inkar etmek anlamına gelir.

Cuma Suresi 1. ve Haşr Suresi 23. ayetlerde 'el-Melikü'l-Kuddûs' şeklinde geçen esmâ-i hüsnâdandır. Zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde hiçbir ortak, kusur ve leke bulunmayan, yaratılmışlara benzemekten bütünüyle yüce olan kemal sahibi demektir.

Tâhâ 12 ve Nâziât 16'da geçen 'mukaddes Tuvâ vadisi' ile Mâide 21'de anılan 'Arz-ı Mukaddes' (Kudüs ve çevresi) gibi ilahi tecellilere mazhar kılınmış arı ve bereketli yurtları ifade eder.

Bakara 87 ve Nahl 102. ayetlerde Hz. İsa'yı ve vahiy sürecini destekleyen Cebrail aleyhisselam 'Rûhu'l-Kudüs' (Tertemiz Ruh) olarak nitelenmiştir.

Sözlükte bir şeyi örtmek ve gizlemek anlamına gelir. Tarımcının tohumu toprağa gömüp örtmesine de bu kökten 'kefr' denir. Kur'an'da terim olarak; Allah'ın varlığını, birliğini veya vahiy yoluyla bildirdiği gerçekleri bilerek örtmek, kabul etmemek ve inkâr etmek durumunu ifade eder. Bakara 6. ayette gerçeği kabul etmemekte direnenlerin uyarılmasının fayda vermeyeceği belirtilmiştir.

Verilen iyiliğin ve nimetin değerini bilmemek, onu gizlemek veya verene teşekkür etmemek (küfrân-ı nimet). Şükrün zıddıdır (örn: Bakara 152: 'Bana şükredin, nankörlük etmeyin').

Hanefî ve Hanbelî mezheplerine göre 'kur' kelimesi kadının adet görmesi (hayız) demektir. Boşanan kadının iddet süresi olan üç 'kur', üç adet kanaması dönemi olarak hesaplanır.

Şâfiî ve Mâlikî mezheplerine göre ise 'kur' kelimesi iki adet arasındaki temizlik (tuhr) süresini ifade eder. Onlara göre iddet süresi üç temizlik dönemi olarak hesaplanır. Kelime Arapçada her iki zıt anlamı da (hayız ve temizlik) karşılayan müşterek (zıt anlamlı) kelimelerdendir.

Canlıların bedenini ayakta tutacak miktardaki yiyecek ve besin maddeleridir. Fussılet Suresi 10. ayette kozmik yaratılış sürecinde yeryüzünün hazırlanışı anlatılırken: 'Orada sabit dağlar yerleştirdi, orayı bereketli kıldı ve arayıp soranlar için gıdalarını ve rızık kaynaklarını (akvâtehâ) dört günde dengeli olarak takdir etti' buyrulur.

Allah'ın her canlıya muhtaç olduğu azığı ulaştıran, koruyup gözeten ve her şeye gücü yeten sıfatıdır. Nisâ 85'te 'Allah her şeye hakkıyla mukîttir (ve kânallâhü alâ külli şey'in mukîtâ / her şeyi görüp gözeten ve rızkını verendir)' ayetinde zikredilir.

Bedenin maddi gıdaya muhtaç olduğu gibi; insan ruhunun da ancak ilahi vahiy, zikir ve marifet azığıyla (kūtü'l-kulûb) hayatiyetini koruyabileceğini ifade eden irfani mânâdır.

Sözlükte hedefsiz ve anlamsız konuşmak, hükümsüz ve faydasız işlerle meşgul olmak demektir. Terim olarak; insanın ahlaki, akli ve manevi gelişimine hiçbir katkısı olmayan, vakti heba eden her türlü boş laf, dedikodu, gıybet, fuzuli tartışma ve değersiz uğraşlardır. Mü'minûn 3. ayette müminlerin felah şartlarından biri olarak 'onlar ki lağvden (boş ve yararsız şeylerden) yüz çevirirler' buyrulmuştur. Furkân 72 ve Kasas 55'te de Rahman'ın has kullarının boş laf işittiklerinde vakurca oradan uzaklaştıkları anlatılır.

Fıkıh ve Kur'an ıstılahında; bir şeyi pekiştirmek kastı olmaksızın, sırf dil alışkanlığıyla sarf edilen 'vallahi, billahi' gibi yeminlerdir. Bakara 225 ve Mâide 89. ayetlerde Allah Teâlâ'nın kasıtsız lağv yeminlerinden ötürü kulları sorumlu tutmayacağı, ancak kalplerin bilinçli olarak bağladığı yeminlerden sorumlu tutacağı bildirilmiştir.

Müşriklerin ve inkârcıların, Kur'an okunurken insanların onu anlayıp etkilenmelerini önlemek amacıyla bilinçli olarak çıkardıkları kargaşa, gürültü ve alkış sesleridir. Fussilet 26. ayette 'İnkâr edenler dediler ki: Bu Kur'an'ı dinlemeyin; okunurken gürültü ve yaygara koparın (velğav fîhi) ki belki üstün gelirsiniz' buyrularak bu taktik ifşa edilmiştir.

Cenâb-ı Hakk'ın el-Latîf esmasının tecellisi olarak; en gizli, en saklı, gözlerin ve zihinlerin idrak edemeyeceği zerre kadar ince varlık ve hadiselerin dahi içyüzünü eksiksiz bilmesidir. Lokmân 16. ayette 'İşlediğin şey bir hardal tanesi ağırlığında olsa, bir kayanın içinde ya da göklerde yahut yerin derinliklerinde bulunsa bile Allah onu getirir; şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir' denilerek ilahi ilmin mikroskobik derinliği vurgulanır.

Kulun hiç tahmin edemeyeceği yollardan, gayet nazik ve gizli sebeplerle yardım, hayır ve kurtuluş bahşeden ilahi inayettir. Yûsuf 100. ayette Hz. Yûsuf'un zindandan saraya uzanan çileli yolculuğun sonunda 'Şüphesiz Rabbim dilediğine karşı çok lütufkârdır (Latîf)' demesi bu tecellinin zirvesidir.

Kişinin insanlarla ilişkilerinde kaba ve sert olmaktan sakınması, hassasiyet ve nezaketle muamele etmesidir. Kehf 19. ayette Ashâb-ı Kehf'in şehre yiyecek almaya giden arkadaşlarına 'Çok nazik ve dikkatli davransın (vel-yetelattaf)' tenbihi bu inceliği gösterir.

Sözlükte insanı önemli işlerden alıkoyup oyalayan her türlü oyun ve eğlence demektir. Kur'an'da fani dünyanın insanı gaflete düşüren, ahireti unutturan boş cazibesini nitelemek üzere kullanılır. Ankebût 64. ayette 'Bu dünya hayatı bir eğlence ve bir oyundan (lehvün ve la'ib) başka bir şey değildir' buyrulur. Lokmân 6'da da insanları Allah yolundan saptırmak için 'boş ve oyalayıcı sözleri (lehve'l-hadîs)' satın alanlar kınanır.

Kişinin derinliği olmayan, sonu hüsranla biten anlık nefsani oyalanmalarıdır. Hadîd 20. ayette dünya hayatının çocuk oyununa benzeyen gelip geçici süs ve avuntuları bu kelimeyle tasvir edilmiştir.

Klasik Arapçada erkeğin meşgul olup teselli bulduğu eş veya gönül bağı anlamına da gelir. Enbiyâ 17. ayette müşriklerin haşa Allah'a eş ve çocuk isnat etmelerini reddederken 'Eğer bir eğlence/eş (lehven) edinmek isteseydik...' ifadesinde bu manada kullanılmıştır.

Necm Suresi 32. ayette 'ellezîne yectenibûne kebâire'l-ismi ve'l-fevâhişe ille'l-lemem' şeklinde istisna edilen lemem; kişinin kasti ve sürekli bir isyan niyeti taşımaksızın, insani zaafla anlık temas ettiği, ancak üzerinde ısrar etmeyip hemen pişmanlıkla tövbe ettiği küçük hatalardır. Allah'ın mağfiretinin genişliği bu kusurları da kuşatır.

Arapçada 'elemme bi'l-mekân'; bir yere derinlemesine yerleşmeksizin sadece teğet geçmek, ayaküstü uğramak demektir.

İnsanın iç dünyasında bir kıvılcım gibi parlayıp sönen, karar ve kast boyutuna varmayan düşüncelerdir.

Kıyâme Suresi 2. ayette 'Kendini kınayan nefse andolsun (ve lâ uksimü bi'n-nefsi'l-levvâme)' buyrulur. İyilik yaptığında 'keşke daha çok yapsaydım', kötülük yaptığında 'keşke yapmasaydım' diyerek nefsini hesaba çeken müminin ahlaki olgunluk basamağıdır.

Mahşer günü azabı görünce 'keşke iman etseydim' diyerek kendini levmeden bedbaht insanın ruh halidir.

Sabit bir doğruluk üzere kalamayıp bir günah işleyip bir pişman olan zikzaklı insan tabiatıdır.

Meâric Suresi 15-16. ayetlerde 'Hayır! Şüphesiz o, alevlenen bir ateştir (lezâ); derileri, saçlı deriyi kavurup soyan bir ateş!' buyrulur. Günahkârların azabının dehşetini resmeder.

Klasik Arapçada hiddet ve öfkenin insanın içini sarması, ateş gibi parlaması anlamında mecazi kullanımdır.

Ayetin devamındaki mal biriktirip yığan karakterin iç dünyasındaki manevi yangını ifade eder.

Saf Suresi 3. ayette 'Yapmayacağınız şeyi söylemeniz, Allah katında büyük bir gazap ve nefret (kebura makten indallâh) doğurur' buyrularak söz ile davranış arasındaki samimiyetsizlik ve ikiyüzlülük en ağır ilahi öfkeyle nitelenmiştir.

Nisâ Suresi 22. ayette Câhiliye dönemindeki üvey anneyle evlenme çirkin âdeti hakkında 'Şüphesiz o bir hayasızlık, iğrenç bir kötülük (makten) ve çok çirkin bir yoldur' hükmü verilmiştir.

Mü'min Suresi 10. ayette inkârcıların azabı gördüklerinde kendi nefislerine duydukları nefret karşısında: 'Allah'ın size olan gazabı (le-maktullâhi), sizin kendi nefislerinize duyduğunuz nefretten daha büyüktür' denilmiştir.

Bakara 10. ayette münafıkların kalplerindeki hastalık fiziki bir rahatsızlık değil; manevi, ahlaki ve kalbi bir zafiyettir. Bu hastalık şüphe, haset, kin ve ikiyüzlülük (nifak) gibi kalbin selametini bozan, gerçeği görmesini engelleyen unsurlardır. İlahi yasalara göre, bu hastalıktan kurtulmak için çabalamayanların hastalığı (nifak ve hırsları) zamanla daha da artar.

Vücudun fizyolojik dengesinin bozulması durumudur. Kur'an'da ibadetlerde kolaylık sağlanması bağlamında bu anlamda da kullanılır (örn: Bakara 185: 'Kim hasta veya yolcu olursa...').

Meâric Suresi 3. ayette Cenâb-ı Hak 'yükselme derecelerinin ve semavi makamların sahibi (Zî'l-Meâric)' olarak nitelendirilir. Melekler ve Cebrail, dünyevi ölçülerle elli bin yıla denk olan bir günde bu yüce makamlara yükselirler.

Zuhruf Suresi 33. ayette 'evlerine üzerlerine çıkacakları gümüşten merdivenler ve basamaklar (meâric) yapardık' ifadesinde geçen fiziki merdivenlerdir.

Klasik Arapçada fiziki yürüme engeli veya bir uzvun aksaması halidir (Feth 17: 'Topala [el-a'rec] bir günah yoktur').

Zuhruf Suresi 10. ayette 'O ki, yeryüzünü sizin için bir beşik (mehden) kıldı ve doğru gidesiniz diye orada yollar açtı' buyrulur. Yeryüzünün fıtri dengesi, koruyucu atmosferi ve coğrafi yapısı canlıların beşiği hükmündedir.

Âl-i İmrân 46 ve Meryem 29'da Hz. Îsâ'nın beşikte iken (fi'l-mehdi) insanlarla konuşması bu anlamdadır.

Müddessir 14. ayette servet şımarığına 'Ona alabildiğine imkân döşeyip serdim (mecchedtü lehû temhîdâ)' ve Rûm 44'te salih amel işleyenlerin 'kendi nefisleri için cennet zeminini hazırladıkları (yemhedûn)' buyrulur.

Nûrânî, itaatten ayrılmayan, cinsiyeti ve yeme-içmesi bulunmayan ilahi elçilerdir. Secde 11. ayette 'De ki: Sizin üzerinize vekil kılınan ölüm meleği (melekü'l-mevt) canınızı alacaktır; sonra Rabbinize döndürüleceksiniz' buyrularak can alma vazifesinin meleklere tevdi edildiği ifade edilmiştir. Fâtır 1'de 'Melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan' ifadesi geçer.

Kişinin sağında ve solunda bulunan, hayır ve şer her türlü söz ve eylemini eksiksiz kaydeden meleklerdir. Kāf 17-18'de 'Sağında ve solunda oturmuş iki alıcı melek kaydetmektedir; insan hiçbir söz söylemez ki yanında gözetleyen hazır bir memur bulunmasın' buyrulur.

İnsanın günahlardan, kusurlardan ve maddi kabalıklardan arınmış saf halini veya olağanüstü letafetini mecazen ifade eder. Yûsuf 31. ayette kadınların Hz. Yûsuf'u görünce 'Hâşâ! Bu bir beşer değildir; bu ancak çok şerefli bir melektir (melekün kerîm)' demeleri bu anlamdadır.

Hicr 87'de geçen 'seb'an mine'l-mesânî' ifadesi, müfessirlerin ve sahih hadislerin (Buhârî, Tefsîr, 15/1; Tirmizî) ittifakıyla Fâtiha Suresi'dir. Yedi ayetten oluşması ve her namazın her rekâtında tekrar tekrar okunması dolayısıyla bu adı almıştır.

Zümer 23'te 'Allah sözün en güzelini, birbirine benzer uyumlu ve ikişerli tekrarlanan bir kitap (mesâniye) olarak indirdi' buyrulur. Kur'an'ın hükümleri, kıssaları, vaat ve tehditleri ikili karşıtlıklar (cennet-cehennem, rahmet-azap, hak-bâtıl) halinde tekrarlandığı için Kur'an'ın bir vasfıdır.

Sözlükte birini övmek, senâda bulunmak demektir. Kulun Yaratıcısına sunduğu en kâmil hamd ve övgüleri ifade eder.

Tûr Suresi 6. ayette geçen 've'l-bahri'l-mescûr' tabiri; kıyametin kozmik çöküş evresinde yer kabuğunun parçalanması, magmanın püskürmesi ve suların tutuşup alev denizine dönmesini ifade eder.

Kök anlamı olan 'doldurmak' (secere'l-inâe) mânâsından hareketle, kabarıp taşkınlaşmış ve karaları yutacak büyüklükteki okyanusları ifade eder.

Kelimenin lügat kökeninde yer alan; içine odun atılarak son derece yüksek ısıya ulaştırılmış tandır ve ocak halidir.

Sözlükte bir şeyin benzerini veya niteliğini ortaya koymak demektir. Kur'an'da soyut ve derin hakikatleri zihne yaklaştırmak amacıyla somut varlıklar üzerinden yapılan benzetmelere 'emsal' (temsiller) denir. Bakara 26. ayette Allah'ın sivrisinek gibi küçük bir canlıyı temsil getirmekten çekinmeyeceği, zira her yaratılış örneğinde büyük sırlar bulunduğu vurgulanmıştır.

Geçmiş toplulukların başından geçen ve insanlığa ders niteliğinde anlatılan olaylar (örn: Bakara 214: 'Sizden öncekilerin durumları [meselü'llezîne...] başınıza gelmeden...').

Bir şeyin şanını, yapısını ve halini tarif eden vasıf (örn: Muhammed Suresi 15: 'Muttakilere vaad olunan cennetin sıfatı [meselü'l-cenneti]').

Evlilik kurumunda eşlerin birbirine kalben ısınması, ruhsal bir teskin ve kaynaşma bulması için Allah tarafından kalplere yerleştirilen fıtrî sevgidir. Rûm 21. ayette 'Kendileriyle sükûnet bulasınız diye size kendi nefislerinizden eşler yaratması ve aranıza sevgi (meveddet) ve merhamet koyması O'nun âyetlerindendir' buyrularak meveddetin aile yuvasının ilahi harcı olduğu belirtilmiştir.

İman ortaklığı, akrabalık bağı veya hakikat dostluğu sebebiyle kalplerde oluşan saf sevgidir. Şûrâ 23'te 'Sizden akrabalık sevgisinden (el-meveddete fi'l-kurbâ) başka bir ücret istemiyorum' denilerek peygamberin yakınlarına ve müminlerin birbirine yönelik muhabbet yükümlülüğü ifade edilir. Mümtehine 7'de de düşmanlar arasında Allah'ın sevgi (meveddet) kılacağı müjdelenir.

İlahi rızadan ve ahlaktan yoksun, sırf dünya hayatında menfaat birliği sağlamak veya ortak putlara tapınmak amacıyla kurulan geçici ittifak sevgisidir. Ankebût 25. ayette Hz. İbrâhîm kavmine: 'Siz dünya hayatında aranızdaki sahte sevgiyi (meveddete beyniküm) sürdürmek için Allah'ı bırakıp putlar edindiniz; sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edip lanetleyeceksiniz' diyerek bu çarpık muhabbeti teşhir etmiştir.

Tekvîr 8'de 'Diri diri gömülen kız çocuğuna sorulduğu zaman: Hangi günahtan ötürü öldürüldü?' ayetiyle vicdanları titreten ilahi hesap sahnesini anlatır. İnsanlık dışı bu vahşet Kur'an tarafından en sert şekilde lanetlenmiştir.

Kökün asıl fiziksel anlamı, bir nesnenin üzerine ağırlık bindirerek onu hareket edemez ve nefes alamaz hale getirmektir.

Mecazi olarak hak ve hakikatin üstünün karanlık taassup ve cehaletle örtülüp görünmez kılınmasını ifade eder.

Nebe 21'de 'Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir (mirsâd)' buyrulur. Cehennem meleklerinin veya azabın, suçluları geçit vermeksizin yakalamak üzere beklediği ilahi pusu menzilidir.

Fecr 14'te 'Kuşkusuz Rabbin her an gözetlemektedir (le-bi'l-mirsâd)' ayetinde ifade edildiği üzere, hiçbir haksızlığın gözden kaçmadığı ilahi denetimdir.

Tevbe 5'te geçen 'onlar için her gözetleme yerinde pusuya yatın' ifadesindeki askeri ve fiziki gözetleme yeridir.

Sözlükte bir şeyi sıkıca bağlamak (vesâk) ve güven vermek demektir. Terim olarak; tarafların karşılıklı yemin ve taahhütlerle birbirine bağlandığı en üst düzey sözleşmedir. Bakara 63. ayette 'Hani sizden kesin söz (misak) almıştık' denilirken, İsrailoğullarının Tevrat hükümlerine sadık kalacaklarına dair Allah'a verdikleri şahitli ve yeminli taahhüt kastedilmektedir.

Ruhlar aleminde insanoğlunun yaratıcısını kabul ve tasdik etmesine dair alınan ezeli ikrardır (örn: A'râf Suresi 172: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Demişlerdi ki: Evet').

Rahmân Suresi 7. ayette 'Ve's-semâe refe‘ahâ ve vada‘a'l-mîzân' (Göğü yükseltti ve mîzanı/kozmik dengeyi koydu) buyrulur. Evrenin varlığını sürdürmesini sağlayan kütleçekim, enerji dengesi ve fizik yasalarının kusursuz ilahi ölçüsüdür.

Rahmân 9. ayette 'Ölçüyü adaletle ayakta tutun ve mîzanda eksiklik yapmayın' denilerek, bireysel ve toplumsal hayatta hakkaniyeti, dürüstlüğü ve adaleti koruma emridir.

Ahiret gününde zerre kadar hayrın ve zerre kadar şerrin tartılacağı, kimsenin haksızlığa uğratılmayacağı uhrevi tartıdır (Mevâzîn).

Müddessir Suresi 1. ayette 'Ey örtüsüne bürünen! Kalk ve uyar!' hitabıyla Hz. Peygamber'e hitap edilir. Hira'daki ilk vahiy tecrübesinden sonra gelen bu hitap, nebevi tebliğin ve risalet hareketinin başlangıç manifestosu kabul edilir.

Mecazen kabuğuna çekilmeyi bırakıp cemiyet içine çıkarak hakkı tebliğ etme sorumluluğudur.

Klasik Arapçada 'disâr' insanın iç elbisesi (şiâr) üzerine giydiği dış giysi ve örtüdür.

Âl-i İmrân 7. ayette geçen 'muhkemât'; manası net, yoruma ve teville başka yönlere çekilmeye açık olmayan, inanç ve hukuk esaslarını belirleyen ana ayetleri ifade eder. Kur'ân bunlara 'Kitab'ın anası' (ümmü'l-kitâb) der.

Sözlükte sağlamlaştırılmış, her türlü çelişki ve kusurdan arındırılmış demektir. Kur'ân'ın tamamının muhkem olduğunu bildiren ayetlerde (örn. Hûd 1) bu anlam kastedilir.

Duhân Suresi 45. ayette 'Erimiş maden (ke'l-muhl) gibidir; karınlarda kaynar' buyrulur. Kehf 29'da cehennemliklere içirilecek olan ve yüzleri kavuran erimiş maden suyu bu lafızla ifade edilmiştir.

Kelimenin asıl kök manasındaki yavaşlık ve sükûnetten türeyen mühlet verme, erteleme anlamıdır.

Kozmik ve jeolojik bağlamda yer altındaki erimiş sıcak mineralleri ve volkanik lavları tanımlayan benzetmedir.

Evlilik bağı sayesinde kendini haramdan koruyan ve nikah kalesi altına giren kimsedir. Nisâ 24. ayette geçen 'evli kadınlar' (el-muhsanât) ifadesinde bu anlam esastır.

Ahlaki sınırları koruyan ve iffetini muhafaza eden kişidir. Nisâ 25. ayette geçen 'iffetli yaşayan, zina etmeyen kadınlar' ifadesinde bu anlamda kullanılmıştır.

Toplumsal statüsü hür olan kadındır. Fıkhi ceza indirimleri ve nikah şartlarında cariye mukabili olarak hür kadınları tanımlamak için de bu kelime kullanılır.

Zuhruf Suresi 13. ayette vasıtalara binerken okunan duada 'Bunu bizim hizmetimize veren Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir; yoksa biz buna güç yetiremezdik / boyun eğdiremezdik (ve mâ künnâ lehû mukrinîn)' buyrulur. İnsanın teknolojik ve biyolojik vasıtaları yönetebilme kabiliyetinin ilahi bir lütuf olduğunu hatırlatır.

Karşıdaki hasmı veya zorluğu alt edebilecek güce ve dengeye sahip olma durumudur.

İbrâhîm 49 ve Sâd 38'de cehennemliklerin veya şeytanların birbirine prangalanmış hali bu kökten 'mukarranîn' lafzıyla tasvir edilir.

Mülk Suresi 1. ayette 'Hükümranlık ve mutlak mülk elinde bulunan Allah ne yücedir (tebâreke'llezî bi-yedihi'l-mülk)' şeklinde geçer. Bütün âlemlerin, varlıkların ve yasaların yegâne sahibinin Allah olduğunu tescil eder.

Bakara 247'de Tâlût'un hükümdarlığı ve Âl-i İmrân 26'da 'Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin' ayetlerinde geçen dünyevi yönetim ve otoritedir.

Kişinin hukuken sahip olduğu taşınır ve taşınmaz mallar üzerindeki sınırlı sahiplik ve tasarruf hakkıdır.

Mürselât Suresi 1. ayette 'Birbiri ardınca gönderilenlere andolsun (ve'l-mürselâti urfâ)' buyrularak ilahi iradeyi kâinata ve peygamberlere taşıyan melekler ordusu kastedilir.

Atların yelesi gibi art arda esen ve bulutları sevk eden rüzgârlar tefsiridir (İbn Mes'ûd ve İbn Abbas'tan rivayetle).

Tarih boyunca insanlığa ilahi mesajı tebliğ eden elçiler topluluğudur.

Zâriyât Suresi 47. ayette geçen 've innâ le-mûsi‘ûn' (ve şüphesiz biz onu genişletmekteyiz) ifadesi; modern astrofiziğin ortaya koyduğu evrenin genişlemesi gerçeğiyle örtüşen, gökleri ve uzayı durmaksızın genişleten ilahi gücü tescil eder.

Kullarına imkân veren, bolluk ve vüs'at ihsan eden, mülkünde hiçbir darlık ve yetersizlik bulunmayan Cenâb-ı Hakk'ın cömertliğidir.

Hiçbir acziyeti olmayan, kudretine hiçbir varlığın sınır çizemeyeceği mutlak güç sahibidir.

Teğâbün Suresi 11. ayette 'Allah'ın izni olmaksızın hiçbir musibet isabet etmez (mâ esâbe min musîbetin); kim Allah'a inanırsa O onun kalbini doğruya ulaştırır' buyrularak bela ve sıkıntıların ilahi hikmet ve imtihan kanunuyla gerçekleştiği bildirilir. Bakara 156'da da musibete uğrayan müminlerin teslimiyeti övülür.

Kelimenin kökü olan 'isabet'ten türeyerek, hedefe varan ok gibi insanın hayatına ilahi ilim ve takdir dairesinde tam zamanında ulaşan hadiselerdir.

Bakara 19'da geçen 'sayyib' kelimesiyle aynı kökten olup, bulutlardan inerek toprağa isabet eden ve can veren sağanak yağmurdur.

Kökü 'kıyâm' (ayakta durmak, dik durmak) kelimesidir. İstif'al kalıbında 'doğruluk yönünde süreklilik ve istikrar aramak' anlamına gelir. Hem kendisi dosdoğrudur (hiçbir çelişki barındırmaz) hem de üzerinde yürüyeni hedefine doğrudan ulaştırır, yoldan saptırmaz.

Aşırılıklardan (ifrat ve tefrit) uzak, adalet ve denge üzere kurulmuş olan duruş veya yol.

Âl-i İmrân 7. ayette geçen 'müteşâbihât'; lafzı itibariyle birden fazla manaya gelebilen, mahiyeti ancak muhkem ayetlerin süzgecinden geçirilerek veya dil tahlilleriyle anlaşılabilen (örn. müteşâbih sıfatlar, hurûf-ı mukattaa veya kıyamet tasvirleri) ayetlerdir.

Kur'ân ayetlerinin üslup, güzellik ve doğruluk bakımından birbirine benzemesi, birbirini çürütmeyip aksine desteklemesini ifade eden edebi terimdir.

Fecr 27-28'de 'Ey huzura ermiş mutmain nefis! Dön Rabbine, sen O'ndan hoşnut, O da senden hoşnut olarak!' nidasıyla müjdelenen kâmil insan mertebesidir.

Ra'd 28'de 'Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur (tatmainnu'l-kulûb)' ayetinde ifade edilen manevi huzur ve iç barıştır.

Nahl 112'de 'güvenli ve huzurlu bir belde (karyeten kânet âmineten mutme'inneten)' şeklinde zikredilen emniyetli coğrafyadır.

Müzzemmil Suresi 1. ayette 'Ey örtüsüne bürünen (Yâ eyyühe'l-müzzemmil)' hitabı, peygamberliğin ilk anlarında Hira'dan dönünce 'Beni örtün (zemmilûnî)' diyen Hz. Peygamber'e hitap eder. Aynı zamanda vahy yükünü taşımak üzere gece kalkıp manevi takviye alması emredilir.

Gönül dünyasını vahy ile inşa etmek üzere yalnızlığa ve gece ibadetine yönelen salih müminin halidir.

Soğuktan veya rahatlamak için örtüye sarınma eylemidir.

Tahrîm Suresi 8. ayette 'Ey iman edenler! Allah'a nasûh bir tevbe ile tevbe edin' şeklinde geçer. Kişinin işlediği günahın açtığı manevi yırtığı samimiyet iğnesiyle dikip onarması ve bir daha o günahın bataklığına dönmemesidir.

A'râf 68 ve Hûd 34. ayetlerde peygamberlerin 'Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyor ve samimiyetle öğüt veriyorum (ensahu leküm)' ikrarlarında olduğu gibi, muhatabın ebedi selametini arzulayarak hilesiz yol göstermektir.

Klasik Arapçada 'nasaha'l-asel' denildiğinde balın hiçbir leke ve yabancı madde barındırmayacak şekilde süzülmesi anlaşılır; niyetin her türlü riyadan temizlenmesini remzeder.

Nâziât 1'de 'Söküp çıkaranlara andolsun (ve'n-nâzi'âti garkâ)' buyrularak, günahkar ve inkarcı nefislerin canlarını acı ve şiddetle çekip alan vazifeli melekler kastedilir.

Bazı dilciler ve tefsir alimlerine göre yay kirişini sonuna kadar çekip yayı bükerek oku atan gaziler veya yayların kendisidir.

Kozmik düzen içinde doğup hızla gökyüzünü kat eden ve ufkun derinliklerine dalarak batan yıldızlardır.

Herhangi bir sıradan havadis (haber) değil; toplumun kaderini, barışını veya güvenliğini ilgilendiren, yanlış çıkması halinde büyük felaketlere yol açabilecek mühim ve kritik haber. Hucurât 6'da fasıkın getirdiği haber bu vasıftadır.

Kur'an'da geçmiş kavimlerin başından geçen olaylar ve peygamberlerin tebliğ mücadeleleri ilahi ve ibret verici birer nebe olarak adlandırılır.

İnsanoğlunun karşı karşıya kalacağı en sarsıcı ve en kesin gerçek olan ahiret ve kıyamet haberi (en-Nebeü'l-Azîm).

Mücâdele Suresi 7 ve 8. ayetlerde 'Üç kişinin gizli fısıldaşması (necvâ) olmaz ki dördüncüsü O olmasın...' buyrulur. Münafıkların ve kötü niyetlilerin müminleri tedirgin etmek veya fesat çevirmek için yürüttükleri gizli konuşmaları ifade eder. Kur'an, günah ve düşmanlık üzerine fısıldaşmayı yasaklarken; sadaka, iyilik ve insanların arasını düzeltmek için yapılan gizli istişareleri istisna tutmuştur.

Kul ile Allah arasındaki sır ve samimi niyaz halidir.

Sıkıntılı durumdan sıyrılıp esenliğe ulaşmaktır.

Sözlükte bir kimseyi kötülükten alıkoymak için verilen bağ, pranga veya korkutucu ceza demektir. Terim olarak; işlenen bir suçun ardından verilen öyle sarsıcı bir cezadır ki, onu duyan veya gören diğer insanlar aynı suçu işlemekten korkup vazgeçerler. Bakara 66. ayette cumartesi yasağını çiğneyenlerin maymuna dönüştürülmesi cezası hakkında 'Bunu çağdaşlarına ve sonradan gelenlere bir ibret (nekâl) kıldık' denilmiştir.

Suçluları bağlayan zincirler anlamındadır (örn: Müzzemmil Suresi 12: 'Şüphesiz katımızda prangalar [enkâl] ve cehennem vardır').

Münâfikûn Suresi 1. ayette 'Münafıklar sana geldiklerinde: Senin kesinlikle Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik ederiz derler...' şeklinde teşhir edilen itikadi ikiyüzlülüktür. Köstebeğin tehlike anında yer altındaki bir delikten girip diğerinden çıktığı gibi (nâfikâ), münafık da dinin bir kapısından girip diğerinden kaçar.

En'âm Suresi 35. ayette 'Eğer gücün yetiyorsa yerin içine bir tünel (nefekan fi'l-ard)... ara' ifadesinde geçen kök manadır; tehlikeden saklanmak için açılan yer altı koridorudur.

Kişinin iman dairesinde bulunsa dahi davranışlarında münafıkların ahlakını benimsemesi, ikili oynaması ve söz-eylem tutarsızlığına düşmesidir.

Bakara 17. ayette geçen 'nurlarını giderdi' ifadesindeki nur, münafıkların dilleriyle ikrar ettikleri imanın getirdiği manevi aydınlıktır. Onlar dünyevi bir çıkar veya geçici bir hidayet ışığı yakmışlar, fakat kalplerindeki samimiyetsizlik sebebiyle Allah bu nuru giderip onları kendi karanlıklarında bırakmıştır. Kur'an'da nur; iman, vahiy (Kur'an) ve peygamber için manevi rehberlik anlamında sıkça kullanılır.

Karanlığı gideren, gözle görülebilen fiziksel aydınlık (ışık). Zıddı zulmettir (karanlık).

Sözlükte gümüşü eritip yabancı maddelerinden arındırmak, temizlemek demektir. Kelam ve ahlak terminolojisinde ise, kulun kalbini dünyevi kirlerden arındırarak samimiyetle Allah'a yönelmesi, kulluk ve ibadet etmesidir (Nâsik kelimesi de buradan türemiştir). En'âm 162. ayetteki 'Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim (nusukî)...' ifadesi bu kapsamlı anlama işaret eder.

Özellikle fıkıh literatüründe ve tefsir çoğunluğuna göre nusuk, Allah rızası için kesilen kurbanlık hayvanı ve kurban ibadetini ifade eder. Nitekim En'âm 162. ayette namazın hemen yanında zikredilen nusuk kelimesi müfessirlerin büyük çoğunluğu tarafından kurban olarak yorumlanmıştır.

Hac ibadeti esnasında yerine getirilmesi gereken tavaf, sa'y, vakfe, şeytan taşlama ve kurban gibi tüm özel rükünleri ve hac ibadetlerini nitelemek için kullanılır (Örn: Bakara 128'deki 'bize ibadet usullerimizi (menâsikenâ) göster' duası).

Evlilik hukukunda eşlerden birinin evlilik birliğinden doğan görevlerini yerine getirmeyip sadakatsizlik veya uyumsuzluk göstermesidir. Nisâ 34. ayette kadının, Nisâ 128. ayette kocanın nüşûzu ve çözüm yolları ele alınır.

Sözlükte zemin seviyesinden yukarı doğru çıkmak, tümsek oluşturmak ve ayağa kalkmak demektir. Mücâdele 11. ayetteki 'enşuzû' (ayağa kalkın) emri bu sözlük anlamındadır.

Canlıların kendi aralarında meramlarını, duygularını ve maksatlarını anlatmak için kullandıkları sesli, melodik veya işaretli iletişim sistemidir. Neml 16. ayette Hz. Süleyman 'Ey insanlar! Bize kuşların dili/iletişim tarzı (mentıka't-tayr) öğretildi ve bize her şeyden verildi' diyerek hayvanlar âleminin de kendilerine has mantık ve dilleri olduğunu ve bu ilmin kendisine bir mucize olarak lütfedildiğini beyan etmiştir.

Normal şartlarda konuşma organı bulunmayan veya dilsiz olan varlıkların ve insan uzuvlarının mahşer gününde Allah'ın izniyle dile gelmesidir. Fussilet 21'de inkârcıların derilerine 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' demeleri üzerine derilerin 'Her şeyi konuşturan Allah (entakanallâh) bizi de konuşturdu' cevabı bu anlamdadır.

Heva ve vehimden uzak, bütünüyle hakikate ve ilahi vahye dayalı söz söylemektir. Necm 3. ayette Hz. Peygamber hakkında 'Ve o hevasından konuşmaz (ve mâ yentıku ani'l-hevâ)' buyrularak risalet beyanının saflığı tescil edilmiştir.

Hadîd Suresi 27. ayette 'Ve rahbâniyyetenibtede'ûhâ mâ ketebnâhâ aleyhim' (Uydurdukları ruhbanlığa gelince, onu onlara biz farz kılmamıştık; sırf Allah'ın rızasını kazanmak için bunu kendileri ihdas ettiler, fakat ona da gereği gibi riayet etmediler) buyrulur. Dinde meşru olmayan aşırılık ve fıtrata aykırı dünyadan soyutlanma tarzıdır.

Kişinin Allah'ın azametini idrak ederek huşu ve tevazu içinde yaşamasıdır.

Fıtratı ve cemiyet hayatını bozmadan kalbi dünyevileşmekten koruma gayretidir.

Enbiyâ 107'de Hz. Peygamber için 'Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik' (Ve mâ erselnâke illâ rahmeten li'l-âlemîn) ayetinde ve Enbiyâ 75, 86'da geçer. Allah'ın bütün yaratılmışlara uzanan sınırsız şefkati, vahyin kurtarıcı rehberliği ve Peygamber'in diriltici tebliğidir.

Enbiyâ 84'te Hz. Eyyûb'un yakarışına karşılık 'Katımızdan bir rahmet ve kulluk edenlere bir ibret olsun diye onun derdini giderdik' ayetinde ve Meryem 2'de geçer. Kulun çaresizlik anında erişen iyileştirici ilahi yardımdır.

A'râf 57'de 'O, rüzgârları rahmetinin (yağmurun) önünde müjdeci olarak gönderendir' ve Rûm 50'de 'Allah'ın rahmet eserlerine bir bak, ölümünün ardından yeryüzünü nasıl diriltiyor!' ayetlerinde maddi tabiatı canlandıran bereketli su ve gıda manasındadır.

Kâf Suresi 18. ayette 'rakîbun ‘atîd' şeklinde geçen melek; insanın ağzından çıkan hiçbir kelimeyi kaçırmaksızın kaydeden, hazır ve tetikte bekleyen ilahi murakabe görevlisidir.

Esmâ-i Hüsnâ'dan biri olarak er-Rakîb; hiçbir şeyin kendisinden gizli kalmadığı, bütün varlığı sürekli denetim ve koruma altında tutan Cenâb-ı Hakk'ın sıfatıdır.

Tehlike anında yüksek bir yerde nöbet tutarak çevreyi kollayan, koruyucu gözcü ve bekçidir.

Sözlükte üzerinden asırlar geçip iliği kuruyan, kireçlenip ufalanan ve rüzgârda savrulan çürük kemik demektir. Yâsîn 78. ayette müşriklerden Übey b. Halef'in eline çürümüş bir kemik alıp Resulullah'ın önünde ufalayarak 'Bu çürüyüp toz olmuş kemikleri kim diriltecek? (men yuhyi'l-ızâme ve hiye ramîm)' diyerek ahireti inkâr ettiği sahne zikredilir. Ayet, 'Onu ilk defa yaratan diriltecektir' cevabıyla bu materyalist şüpheyi kökünden çürütür.

Harap olmuş bir binayı veya yapıyı aslına uygun olarak restore etme, tamir etme ve sağlamlaştırma fiilidir (günümüz Türkçesindeki 'restorasyon/onarım' anlamındaki 'termim' kelimesi bu köktendir).

Tarihin derinliklerinde yok olup gitmiş uygarlıkların geride bıraktığı toprak altındaki taşlaşmış kalıntıları ve izleridir.

Sözlükte sadece kuru bir şüpheyi (şek) değil, insanın iç dünyasını sarsan, zihnini meşgul edip huzursuzluk veren kuşkuyu ifade eder. Bakara 23. ayette 'eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe (reyb) içindeyseniz' denilirken, inkârcıların zihnindeki ve kalbindeki o müzmin kararsızlık ve güvensizlik haline atıfta bulunulmuştur. Hakiki bilgi (yakin) bu şüpheyi ortadan kaldırır.

Bir kimseyi zan altında bırakacak şüpheli davranış sergilemek veya onu suçlamak durumu.

Klasik Arap edebiyatında 'reybü'd-dehr' (zamanın belaları) şeklinde, insanı sarsan ani kötü hadiseler için kullanılır (örn: Tûr Suresi 30: 'Zamanın musibetlerine [reybe'l-menûn] uğramasını bekliyoruz').

Sözlükte artış, nema ve fazlalık demektir. Hukuki terim olarak; borç verilen paranın veya malın, belirli bir vade karşılığında herhangi bir emek veya risk üstlenmeksizin fazlasıyla geri alınması sistemidir. Bakara 275. ayette 'Allah alışverişi helal, faizi (ribâyı) haram kıldı' buyurularak, ticaretin meşru, faizin ise sömürüye dayalı gayrimeşru bir kazanç yolu olduğu kesin bir dille ilan edilmiştir.

Etimolojik olarak bir şeyin hacimce büyümesini ifade eder (örn: Hac Suresi 5: 'Üzerine suyu indirdiğimiz zaman toprak harekete geçer ve kabarır [rebet]').

Çevresine göre daha yüksekte kalan coğrafi yükseltilerdir (örn: Bakara Suresi 265: 'Yüksekçe bir yerdeki [rabvetin] bahçeye benzer...').

Âl-i İmrân 200. ayetteki 'râbitû' (ribat yapın) emrinde geçer. Düşman saldırılarına karşı sınır karakollarında nöbet tutmayı, ülkeyi ve toplumu savunmak için teyakkuzda ve hazır bulunmayı ifade eder.

Nefsi kötülüklerden uzaklaştırıp ibadetlere bağlama kararlılığıdır. Hz. Peygamber'in 'Namazdan sonra diğer namazı mescitte beklemek; işte asıl ribat budur' hadisiyle açıkladığı manevi bağı ifade eder.

İnsanın inancını ve ahlakını lekeleyen manevi kötülükleri ifade eder. Mâide 90'da içki, kumar, dikili taşlar ve fal okları 'şeytan işi birer pislik' (rics) olarak nitelenmiştir. Tevbe 125'te ise inkarcıların manevi durumunu tasvir etmek için kullanılmıştır.

Dinen yenilmesi haram kılınan leş, domuz eti ve kan gibi maddi pislikleri tanımlar. En'âm 145. ayette geçen 'o şüphesiz pistir (rics)' ifadesi bu anlamdadır.

Aklını kullanmayanların veya batılda diretenlerin çarptırıldığı ilahi gazap, azap ve kalbi şaşkınlıktır (Yûnus 100, A'râf 71).

Kur'an'da genellikle çoğul kalıbında (riyâh) kullanılan ve ilahi rahmetin, yağmurun ve tarımsal canlanmanın habercisi olan bereketli hava akımlarıdır. Rûm 46. ayette 'Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi... O'nun delillerindendir' ve Rûm 48'de 'Allah rüzgârları gönderir de bulutları savurur...' buyrularak tabiatın döngüsündeki lütufkâr rolü beyan edilmiştir.

Kur'an'da ekseriya tekil formda (rîh) zikredilen, azgın kavimleri cezalandırmak üzere gönderilen kasırga, kum fırtınası veya ekinleri kurutan yakıcı sam rüzgârıdır. Rûm 51'de 'Şayet bir rüzgâr göndersek de ekini sararmış görseler hemen nankörleşirler' ve Âl-i İmrân 117'de kavurucu soğuk rüzgâr (rîhun fîhâ sırrun) meseli buna örnektir.

Bir topluluğun veya devletin itibarını, nüfuzunu, moral ve caydırıcılık üstünlüğünü simgeler. Enfâl 46. ayette 'Birbirinizle çekişmeyin, sonra zaafa düşersiniz ve gücünüz/rüzgârınız (rîhuküm) elden gider' buyrularak rüzgârın siyasi güç ve otorite anlamındaki mecazi kullanımı sergilenmiştir.

Muhammed Suresi 4. ayette 'Savaşta inkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun (fe-darbe'r-rıkâb)' buyrulur. Meşru savaşta hedefin can almak değil, saldırgan gücü tesirsiz hale getirmek olduğu ifade edilir.

Tevbe 60 ve Beled 13'te zekâtın verileceği yerler ve sarp yokuş anlatılırken köle ve esirleri azat etmek 'boyunları kurtarmak (fî'r-rıkâb / fekkü rakabe)' lafzıyla kanunlaştırılmıştır.

Yâsîn 8 ve Gāfir 71'de cehennemliklerin boyunlarına takılan bukağı ve laleler bu lafızla aktarılır.

Sözlükte rızık; canlıların hayatiyetlerini sürdürebilmeleri için kendilerine verilen, faydalandıkları her şeyi (yiyecek, içecek, mal, sağlık, zeka, ilim vb.) kapsar. Bakara 3. ayette 'onlara verdiğimiz rızıklardan harcarlar' denilirken, sadece maddi zekat/sadaka değil; sahip olunan ilim, zaman ve yetenek gibi manevi rızıkların da başkalarının yararına kullanılması (infak) kastedilmiştir.

Kelime daha dar anlamda sadece bedenin beslendiği somut yiyecek ve içecekler için de kullanılır.

Bedenleri dirilten, hayatın başlangıcı ve devamını sağlayan ve mahiyeti insanoğlu için gizli tutulan ilahi nefes/unsur (İsrâ 85). Nisâ 171'de İsa'nın 'Allah'tan bir ruh' olduğu beyan edilirken bu yaratılış mucizesine atıfta bulunulur.

Ölü kalplere manevi hayat üfleyen, onları cehaletten kurtarıp dirilten vahiydir. Şûrâ 52. ayette geçen 'sana emrimizden bir ruh vahyettik' ifadesi bu anlamdadır.

Vahiy meleği olan Cebrail'i tanımlar. Kur'an'da Rûhu'l-Kudüs (Kutsal Ruh) veya Rûh şeklinde müstakil olarak zikredilir (Meryem 17, Bakara 87).

Müminlerin kalplerini iman üzere sabitleyen ilahi yardım ve manevi güçtür (Mücâdele 22).

Sözlükte bir dinden çıkıp başka bir dine giren, yön değiştiren demektir. Kur'an'da Yahudilik ve Hristiyanlık ile birlikte zikredilen Sâbiîler, klasik tefsirlerde farklı tanımlanmıştır: 1. **Yıldızlara Tapanlar:** Harran bölgesinde yoğunlaşan, yıldızların ve gezegenlerin ruhani gücüne inanarak onlara tapınanlar. 2. **Hanif/Melez Grup:** Kendilerini Hz. Nuh veya Hz. Şit'e nispet eden, meleklerin gücüne inanan ve Tevrat/İncil'den bağımsız olarak tek tanrılı/gnostik bir öğretiyi benimseyen (özellikle Güney Irak'taki Vaftizci Yahya cemaati / Mandenler). Bakara 62. ayette bu grubun zikredilmesi, İslam'ın adalet anlayışının ve kurtuluş çağrısının etnik sınırları aşan evrenselliğini gösterir.

Mekke müşrikleri, atalarının dinini terk edip Hz. Muhammed'e inanan Müslümanlara 'atalarının dininden çıkan' anlamında 'Sâbiî' lakabını takmışlardır.

Sözlükte kendini tutmak, engellemek ve hapsetmek demektir. Dini terim olarak; ibadetlerin zorluğuna, günah işlememe kararlılığına ve musibetlerin sarsıcı etkilerine karşı iradeyi korumak, isyan etmemek ve direnç göstermektir. Bakara 45. ayette 'Sabır ve namazla yardım dileyin' denilirken; sabrın pasif bir bekleyiş değil, aktif bir irade mücadelesi ve hedefe kilitlenme kararlılığı olduğu belirtilmiştir.

Yeme, içme ve nefsani arzulardan kendini alıkoyma faaliyeti olduğu için oruca da sabır, Ramazan ayına da 'sabır ayı' denmiştir.

Kök anlamı bir şeyi düz bir çizgi halinde yan yana veya ardı ardına sıralamak, düzenlemektir. Kur'an'da meleklerin ilahi huzurda ve ibadette kusursuz bir itaat ve hiyerarşiyle saf saf dizilişini ifade eder. Sâffât Suresi adını 1. ayetteki 've's-sâffâti saffâ' (o saf saf dizilenlere andolsun) ve 165. ayetteki meleklerin 'Şüphesiz biz saf saf dizilmiş olanlarız' ikrarından alır. Fecr 22'de Rabbin emri ve saf saf melekler geldiğinde, Nebe 38'de Rûh ve meleklerin saf durduğu gün bu intizamı resmeder.

Müminlerin ilahi dava ve cihad meydanında aralarında hiçbir gedik ve zaaf bırakmaksızın kenetlenmelerini anlatır. Saff Suresi 4. ayette 'Allah, kendi yolunda kenetlenmiş tuğladan bir bina gibi saf bağlayarak çarpışanları sever' buyrulur. Bu saf, hem fiziki birliği hem de kalbi ve ameli dayanışmayı temsil eder.

Kuşların havada süzülürken kanatlarını dizi halinde gerip açması ve ilahi kudretin onları havada tutması tecellisidir. Mülk 19'da 'Üstlerinde kanatlarını sıra sıra açıp kapayarak uçan kuşları görmediler mi?' ve Nûr 41'de 'Göklerde ve yerde olanların, sıra sıra kanat çırpan kuşların Allah'ı tesbih ettiğini görmez misin?' ayetlerinde zikredilir.

Arap dilinde safkan atların dinlenme ve teftiş anında üç ayağı üzerinde sağlamca dikilip dördüncü ayağının sadece toynağının ucunu yere değdirerek sergilediği son derece estetik, asil ve çevik duruşu ifade eder. Sâd Suresi 31. ayette Hz. Süleyman'a sunulan 'es-sâfinâtü'l-ciyâd' terkibi; hem bu vakur duruşu sergileyen hem de koştuğunda rüzgâr gibi hızlanan seçkin cins atları niteler.

Devletin gücünü, savunma kapasitesini ve hak davanın tebliğini korumak amacıyla hazır tutulan donanımlı askeri süvari gücünü ifade eder. Hz. Süleyman'ın bu atları teftiş ederken 'Ben bu mal sevgisini Rabbimi zikretmek için sevdim' demesi, dünyevi zevk için değil ilahi hâkimiyet gayesiyle ordu beslediğini gösterir.

Saf tutan varlıkların ayaklarını sağlamca yere basarak vakarla beklemesi haline işaret eden mecazi lügat türevidir.

Abese 33'te 'O kulakları sağır eden korkunç çığlık (es-Sâhhah) geldiği zaman' buyrulur. İkinci sûr üflenişini ve dirilişin dehşet verici sesini tanımlar; insanların dehşetten kardeşinden, annesinden ve babasından kaçmasına yol açan sestir.

Kelimenin lügat kökeninde, demirin taşa veya kılıcın kalkanla çarpışmasına dayalı, işitme duyusunu geçici olarak felç eden keskin darbe sesi bulunur.

Gafletteki kalpleri sarsarak gerçeği idrak ettiren manevi ve ahlaki sarsıntı, uyanış çağrısıdır.

Nâziât 14'te 'Bir de bakarsın ki onlar dümdüz ve apak bir meydandadırlar (bi's-sâhire)' buyrulur. Yer kabuğunun yenilenip dümdüz edildiği ve herkesin dehşetten uyanık kalarak toplandığı mahşer arazisidir.

Arapçada 'seher' kökünden türeyen ve uykunun kaçtığı, kesintisiz teyakkuz ve uyanıklık durumunu niteleyen temel sözlük manasıdır.

Yolcusunun kaybolma korkusuyla asla uyuyamadığı, geceyi sürekli uyanık ve tetikte geçirmek zorunda kaldığı tehlikeli çöl arazisidir.

Kur'an'da salat kelimesi, İslam'ın temel direği olan namaz ibadetini ifade etmek üzere terimleşmiştir. Namaz, kıyam, rüku ve secde gibi bedeni hareketlerin yanında dille yapılan zikir ve kalbi huşuyu birleştiren en kapsamlı ibadettir. Bakara 3. ayette 'namazı kılarlar' yerine 'ikame ederler' (dosdoğru, sürekli ve şartlarına uygun olarak yerine getirirler) ifadesi kullanılmıştır.

Salat kelimesinin sözlükteki asıl anlamı duadır. Nitekim Ahzâb Suresi 56. ayette Allah ve meleklerin Peygamber'e 'salat' etmesi, O'nu yüceltmek, rahmet etmek ve O'nun için dua/istiğfarda bulunmak anlamlarına gelir.

Modern semantik analizlerde kelimenin 'bağ/ilişki kurmak' kökeninden hareketle, yaratıcı ile kurulan bağ ve bu bağın toplumsal dayanışmaya (infak) dönüşmesi süreci olarak da yorumlanır.

İhlâs Suresi 2. ayette 'Allâhu's-Samed' (Allah Samed'dir) buyrularak tevhîd inancının en derin sıfatlarından biri zikredilir. Kâinattaki her zerre varlığını devam ettirebilmek için O'na muhtaçtır; fakat Allah zatında, sıfatlarında ve fiillerinde hiçbir sebebe, mekâna, zamana ve mahluka bağımlı değildir.

Klasik kelam ve tefsir ilminde, cisimsel özelliklerden, bölünmeden, parçalanmadan ve zayıflıktan münezzeh, zatı tam ve kusursuz olan anlamındadır.

Arap dilinde zor zamanlarda herkesin kapısına koştuğu, sıkıntıların çözümünde kendisine sığınılan efendi ve reise denir.

Sözlükte kulak zarlarını patlatacak derecede şiddetli ve dehşet verici haykırış demektir. Kur'an'da Semûd, Medyen ve Ashâb-ı Karye gibi azgın kavimleri gökten inen korkunç bir frekans ve ses dalgasıyla yerle bir eden ilahi azap türüdür. Yâsîn 29. ayette 'O sadece tek bir korkunç sesten/çığlıktan (sayhaten vâhıdeh) ibaretti; hemen sönüp kül oluverdiler' buyrularak helakin ani ve kesin oluşu vurgulanır. Hûd 67 ve Hicr 73'te de bu helak anlatılır.

Hayatın olağan akışı sürerken, insanlar çarşı-pazarda alışveriş yapıp çekişirken ansızın evreni sarsan ve bütün canlıların ölümüne yol açan ilk kozmik sayhadır. Yâsîn 49. ayette 'Onlar birbirleriyle çekişip dururlarken kendilerini ansızın yakalayacak tek bir çığlıktan (sayhaten vâhıdeh) başkasını beklemiyorlar' buyrulur.

İsrafil'in Sûr'a ikinci kez üfürmesiyle kâinatta yankılanan ve bütün ölüleri anında diriltip mahşer meydanına toplayan diriliş sayhasıdır. Yâsîn 53. ayette 'O sadece tek bir çığlıktan (sayhaten vâhıdeh) ibarettir; bir de bakarsın ki onların hepsi toplanmış, huzurumuza getirilmişlerdir' ve Kāf 42'de 'O gün o hakiki çığlığı işitirler; işte o gün kabirlerden çıkış günüdür' ifadeleri bu tecelliyi beyan eder.

Rahmân Suresi 29. ayette 'Külle yevmin hüve fî şe'n' (O, her an yeni bir şe'n/tasarruf ve tecelli halindedir) buyrulur. Kâinatın bir defada yaratılıp kendi haline bırakılmadığını; Allah'ın her an varlığı yeniden var ettiğini, birini yükseltip diğerini alçalttığını, dertliye şifa, aç olana rızık verdiğini ve kozmik faaliyeti kesintisiz sürdürdüğünü ifade eden muhteşem teolojik ilkedir.

Toplumda veya tarihte bir kimsenin ya da meselenin taşıdığı ehemmiyet, şeref ve yüksek konumdur.

Kişinin hayatına yön veren, ciddiye aldığı temel meşguliyet ve maksattır.

Kehf 84, 85, 89 ve 92'de Zülkarneyn kıssasında geçer: 'Biz ona yeryüzünde iktidar verdik ve her şeye ulaşacağı bir sebep (vasıta, imkân, yol) bahşettik; o da bir sebebin peşine düştü.' İnsanı arzuladığı gayeye ulaştıran maddi ve manevi vesilelerdir.

Bakara 166'da 'aralarındaki bütün sebepler (bağlar, dostluklar ve münasebetler) kopup ayrılmıştır' ve Hac 15'te 'göğe bir ip/sebeb uzatsın' ayetlerinde geçer. Birbirine bağlayan sağlam rabıtadır.

Mü'min (Gâfir) 36 ve 37'de Firavun'un Hâmân'a 'Bana yüksek bir kule yap, belki o sebeplere (göklerin kapılarına ve yollarına) ulaşırım' demesinde semavi tabakalar ve giriş yolları manasındadır.

Sözlükte açık, düzgün ve hedefe ulaştıran yol demektir. Kur'an'da sebîl; müminin Allah'a yakınlaşmak ve rızasını kazanmak için yürüdüğü tevhid, adalet, cihat ve ahlak yoludur (Fî sebîlillâh - Allah yolunda). Furkân 57. ayette 'Ben sizden buna karşılık, ancak Rabbine doğru bir yol (sebîl) tutmak isteyen kimseler olmanızdan başka bir ücret istemiyorum' ve Furkân 9. ayette inkârcıların hakikat yolunu bulamayışları bu anlamdadır.

Şehirler arası kervan yolları, caddeler veya yolculuk güzergâhlarıdır. İbnü's-sebîl tabiri, yolculuk esnasında memleketinden uzakta parasız kalmış kimseyi niteler (Bakara 177, Nahl 15).

Bir kimseye ceza vermek veya aleyhine dava açmak için geçerli olan hukuki mazeret veya kınama hakkıdır. Şûrâ 42. ayette 'Sorumluluk ve ceza yolu (sebîl), ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhinedir' denilerek bu anlamda kullanılmıştır.

Sözlükte çalışmayı kesmek, dinlenmek ve sakin kalmak demektir. Dini terim olarak; Tevrat şeriatında haftanın yedinci günü olan ve Yahudilerin hiçbir dünyevi iş (tarım, ticaret, balıkçılık vb.) yapmamakla, sadece ibadetle yükümlü kılındıkları kutsal Cumartesi gününü ifade eder. Bakara 65. ayette 'cumartesi günü yasağını çiğneyenler' (Ashâbü's-Sebt) denilirken, bu yasağı hileyle aşmaya çalışan ve dünyevi hırslarına yenik düşen Eyle sahil kasabası halkı kastedilmiştir.

Bedenin çalışmayı kesip dinlenme durumuna geçmesidir (örn: Nebe Suresi 9: 'Uykunuzu bir dinlenme [subâtâ] kıldık').

Sözlükte boyun eğmek, uysallaşmak demektir. Bakara 34. ayette meleklerin Âdem'e secde etmesi, Allah'ın emrine gösterilen mutlak itaatin ve Âdem'in (insanın) ilahi bilgiyle donatılmış üstünlüğüne karşı duyulan saygının (tazimin) ifadesidir. İslami tevhitte Allah dışındaki varlıklara ibadet amacıyla secde edilemeyeceğinden, meleklerin secdesi tapınma amaçlı değil, hürmet ve selamlama secdesidir.

Namazın bir rüknü olarak, kulun Allah'a en yakın olduğu, mutlak acziyetini ilan ettiği bedensel tapınma duruşu.

Kainattaki tüm cansız varlıkların, yıldızların ve ağaçların ilahi yasalara tam bir uyum içinde boyun eğmesi durumu (örn: Hac Suresi 18: 'Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah'a secde ederler').

Sözlükte bir şeyi benzeri olan başka bir şeye katarak çift kılmak (şef') demektir. Yalnız olan bir kimsenin yanına ona yardım edecek birinin eklenmesi durumunu ifade eder. Terim olarak; günahkar bir kulun bağışlanması veya manevi derecesinin yükselmesi için peygamberlerin, meleklerin veya salih kulların Allah nezdinde aracı olmasını, yalvarmasını ifade eder. Bakara 48. ayette kıyamet gününün dehşeti anlatılırken 'kimseden şefaat kabul edilmeyeceği' belirtilir. Bu durum, Allah'ın izni dışındaki her türlü haksız, kayırmacı ve şirke dayalı aracı iddialarını reddeder.

Bir kimsenin hakkını savunmak veya bir işe girmesi için aracı olmak (örn: Nisâ Suresi 85: 'Kim güzel bir aracılık [şefaat] yaparsa ondan kendisine bir pay vardır').

Âl-i İmrân 169. ayette geçen şühedâ; Allah'ın rızası ve tevhîd inancı uğrunda canını feda eden kimsedir. Bu ismi alması; cennete gireceğine şahitlik edilmesi, vefatı esnasında meleklerin hazır bulunması (şuhûd) ya da ahirette ümmetlere tanıklık edecek olması sebebiyledir.

Sözlükte bir olaya şahit olan veya mahkemede tanıklık eden kimsedir. Ayrıca 'eş-Şehîd' ismiyle Allah'ın her şeyi hakkıyla müşahede ettiğini ve hiçbir şeyin O'na gizli kalmadığını tescil eder.

Müddessir Suresi 26-29. ayetlerde 'Onu Sekar'a sokacağım. Sekar nedir bilir misin? Ne geriye bir şey bırakır ne de azaptan vazgeçer; derileri alabildiğine kavurur!' buyrularak azabının şiddeti ve tahrip gücü tasvir edilir.

Çöl sıcağının teni yakıp karartması veya sıcaktan demirin/yağın erimesi halidir.

Kamer 48'de 'Yüzükoyun ateşe sürüklendikleri gün: Tadın Sekar'ın dokunuşunu denir' ayetindeki psikolojik yıkım tefsiridir.

Kâf Suresi 19. ayette geçen 'sekretü'l-mevt' (ölüm sarhoşluğu/baygınlığı); insanın dünya hayatından ahiret boyutuna geçerken karşılaştığı dehşet, şiddetli acı ve bilincin perdelenmesi durumudur.

Şehvetin, kibrin veya sarhoş edici maddelerin aklı baştan alması, basireti bağlayıp kişiyi taşkınlığa sevk etmesidir.

Kıyametin kopuş anında veya büyük sarsıntılarda insanların kendilerini kaybetmiş gibi sendeleyip şaşırması halidir.

Sözlükte hareketin durması, sükunete ermek demektir. Terim olarak; korku, endişe ve sarsıntı anlarında Allah'ın müminlerin kalbine indirdiği ilahi esenlik, güven ve sarsılmaz cesaret duygusudur. Bakara 248. ayette Ahit Sandığı'nın (Tâbût) içinde 'Rabbinizden bir sekîne' olduğu belirtilir. Bu, zor anlarda orduya ve inananlara manevi bir metanet ve zafer inancı aşılayan ilahi bir esintidir.

Bazı tefsir rivayetlerinde (İbn Abbas, Mücahid), Ahit Sandığı'nın içinde bulunan, kedi başına benzeyen, iki kanadı olan ve savaşa gidildiğinde ses çıkaran canlımsı ya da manevi bir alamet olarak tarif edilmiştir. Ancak dirayet alimleri bunu manevi huzur ve meleklerin varlığı olarak yorumlarlar.

İnsân Suresi 18. ayette cennetteki seçkin kullara sunulan zencefil karışımlı kadehler anlatılırken 'Orada Selsebîl diye adlandırılan bir pınardır' şeklinde zikredilir. İçimi son derece yumuşak ve ferahtır.

Kulakta hiçbir ağırlık bırakmayan, ahenkle akıp giden fasih ve selis ifadelere verilen isimdir.

Klasik Arapçada boğazı yakmayan, kolayca yutulan saf ve leziz sular için kullanılan sıfattır.

Vâkıa Suresi 42. ayette 'Fî semûmin ve hamîm' (İçlerine işleyen yakıcı bir ateş ve kaynar su içinde) şeklinde zikredilir. Tûr 27 ve Hicr 27'de de geçer. İnsanın derisindeki en küçük gözeneklere (mesâm) nüfuz ederek iç organları kavuran şiddetli sıcaklığı ve azabı niteler.

Gündüzleri çöl ortamında esen ve karşılaşılan her bitkiyi ve canlıyı solduran zehirleyici rüzgârdır.

İrfani tefsirlerde nefsin benliği zehirleyen yakıcı heveslerini ifade etmek için kullanılır.

Şûrâ Suresi 13. ayette 'O, dinden Nûh'a vasiyet ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrâhîm'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya vasiyet ettiğimizi sizin için bir kanun ve ana yol (şerea lekum) kıldı' buyrularak bütün semavi elçilerin getirdiği dinin kökte tek olduğu vurgulanır.

Câsiye 18. ayette 'Sonra seni de emirden bir şeriat (açık ve aydınlık bir hukuk yolu) üzere kıldık; öyleyse ona uy, bilmeyenlerin heveslerine uyma' buyrulur. Mâide 48'de her ümmete bir şir'at ve minhac verildiği belirtilir.

Şûrâ 21. ayette 'Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği şeyleri kendilerine dinden bir kanun koyan (şeraû lehum) ortakları mı var?' denilerek gayrimeşru hüküm koyma hevesi kınanır.

Sözlükte haktan ve rahmetten uzaklaşan azgın varlık demektir. Kur'an'da şeytan kelimesi sadece görünmez varlıkları değil; kötülükte liderlik yapan, fitneyi körükleyen azgın insanları da kapsar (en-Nâs Suresi 6. ayetteki 'insan ve cinlerden olan şeytanlar' ifadesi gibi). Bakara 14. ayette münafıkların 'şeytanlarıyla baş başa kalması', onların kendilerini yönlendiren, inkarda ve Müslümanlara düşmanlıkta öncülük eden inkarcı elebaşlarıyla buluşması anlamına gelir.

İnsanı kötülüğe sevk eden, vesvese veren görünmez, manevi varlık türü.

Sözlükte insanı üzen, fenalık getiren durum demektir. Hasenenin (iyilik/güzellik) zıddıdır. Bakara 81. ayette 'Kim bir kötülük (seyyie) kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa...' denilirken; şirk, isyan ve büyük cürümleri kasıtlı olarak işleyip bunların manevi esaretine giren, tevbe kapısını kapatan kimseler kastedilmektedir.

İnsanın başına gelen sıkıntılı ve keder verici dünyevi hadiselerdir (örn: A'râf Suresi 168: 'Onları hem iyilikle [hasenât] hem de darlıkla [seyyiât] imtihan ettik').

Sözlükte alamet, işaret ve sembol (şiâr) kelimesinin çoğuludur. Dini terim olarak; Allah'a kulluğu simgeleyen, O'nu hatırlatan ibadet yerlerini, menasiki ve sembolleri ifade eder. Bakara 158. ayette 'Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir (şaâir)' denilerek, bu iki tepenin hac ve umre ibadetinin kutsal sembolleri olduğu ve buralarda yapılan ibadetin doğrudan Allah'ın şiarına hürmet anlamına geldiği vurgulanmıştır.

Hac ibadeti sırasında kesilmek üzere işaretlenmiş kurbanlık hayvanlara da Allah'ın şiarını simgelemeleri yönüyle şeâir (kurbanlıklar) denilmiştir (örn: Hac Suresi 36: 'Kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın nişanelerinden [şaâir] kıldık').

Mutaffifîn 7-8'de 'Hayır! Doğrusu günahkârların (füccâr) kitabı şüphesiz Siccîn'dedir. Siccîn'in ne olduğunu sen nereden bileceksin? O, yazılmış bir kitaptır' buyrulur. İnkârcıların amellerinin tescil edildiği yerin darlığını ve aşağılığını niteler.

Sözlük anlamı itibariyle 'sicn' (hapis) kelimesinin mübalağa kalıbı olup, kaçışı imkansız, son derece dar ve sıkıcı hapishane mekanını ifade eder.

Mecazi olarak isyan ve fısk içinde yaşayan kalbin içine düştüğü manevi darlık, vicdan azabı ve karanlık zindandır.

Yalan, riya ve aldatmanın zıddıdır. İnsanın içinin dışıyla bir olması, gerçeğe sadık kalması ve doğruluktan hiçbir menfaat için ayrılmamasıdır (Tevbe 119: 'Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve sâdıklarla/doğrularla beraber olun').

İsrâ 80'de 'Rabbim beni gireceğim yere sadakat ve doğrulukla girdir, çıkacağım yerden de sadakat ve doğrulukla çıkar' buyrulur. Kişinin verdiği söze, üstlendiği mukaddes emanete ve davasına ölüm pahasına vefalı kalmasıdır (Ahzâb 23).

Kur'an'da 'lisân-ı sıdk' (Meryem 50, Şuarâ 84) ve 'kademe sıdk' (Yûnus 2) terkiplerinde geçer. Gelecek nesiller tarafından hayırla, hürmetle yâd edilmek ve Allah katında şerefli, hakiki bir mertebeye nail olmak manasındadır.

Necm Suresi 14 ve 16. ayetlerde geçen 'Sidretü'l-Müntehâ'; yedinci kat semada, cennetin eteğinde yer alan, melekler dahil hiçbir yaratılmışın ötesine geçemeyeceği nihai varlık ve idrak hudududur. Hz. Peygamber mi'rac gecesinde bu nihai sınıra ulaşmış ve Rabbinin en büyük ayetlerini müşahede etmiştir.

Çöl sıcağında yolculara sığınak olan, yaprakları ve gölgesiyle ferahlık veren, kökleri derin kadim nebat.

Aklın tükendiği ve yerini doğrudan ilahi müşahede ve muhabbete bıraktığı hayret vadisidir.

Sözlükte parıldayan ateş şulesi, alev topu ve karanlığı yırtan ışık hüzmesidir. Kur'an'da semayı koruyan kozmik kalkanın bir parçası olarak, Mele-i A'lâ'dan vahiy ve gayb haberlerini çalmaya kalkışan şeytanları hedef alan delici ve yakıcı meteor ışınlarıdır. Sâffât 10. ayette 'Ancak kim bir söz kapıp kaçıracak olsa, hemen ardından delici bir alev mermisi (şihâbün sâkıb) onu kovalar' buyrulur. Hicr 18'de 'şihâbün mübîn' (açık bir alev) ve Cin 8-9'da 'şihâben rasadâ' (gözetleyen yakıcı alev) olarak zikredilir.

Ateşten alınan ve aydınlatma, ısınma amacıyla taşınabilen tutuşturulmuş meşale veya köz demektir. Neml Suresi 7. ayette Hz. Mûsâ'nın ailesine Tûr dağında 'Size oradan bir haber yahut ısınasınız diye parlak bir kor meşalesi (bi-şihâbin kabes) getireceğim' dediği sahnede bu lafız kullanılır.

Arapçada siyahın içine parlak beyaz kılların karışması veya kül rengi bir parlaklığın belirmesi haline lügatte eşheb ve şühbe denir. Şihâb kelimesinin kökündeki parıltı ve ışıma vasfı, yaşlılıkta saç sakalın parlak beyazlıkla donanması veya gecenin karanlığında beyaz yıldızların parlaması tasvirlerinde kullanılır.

Sözlükte bir şeyin yönünü değiştirmek, göz boyamak ve aldatmak demektir. Dini terim olarak; gizli ve sebebi bilinmeyen yollarla insan duyularını yanıltan, zihinleri bulandıran ve şeytani yardımlarla yapılan illüzyon ya da tesirleri ifade eder. Bakara 102. ayette Süleyman (a.s) dönemindeki sihir ve Harut ile Marut imtihanı anlatılırken, sihrin hakikati örten ve insanları şirke, karı-kocanın arasını açmaya sevk eden zararlı bir faaliyet olduğu belirtilmiştir.

Gecenin aydınlıkla birleştiği gizemli ve belirsiz geçiş zamanına seher denmesi de aynı köktendir; zira bu vakitte ışık ve karanlık gizlice yer değiştirir.

Vücudun gizli ve iç kısmında kalan organları (özellikle akciğer) ifade eder. 'Sihr' kelimesi klasik Arapçada 'ciğer' anlamında da kullanılmıştır.

Sözlükte sezgiye ve ince duyuşa dayanan söz demektir; ıstılahta vezin ve kafiye ile örülü, hakikatten ziyade muhayyile ve hissi coşkuya hitap eden edebi türdür. Şuarâ 224. ayette 'Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar' buyrularak câhiliye dönemi şairlerinin hakikati çarpıtan, kabile taassubunu kışkırtan ve yapmadıkları şeyleri söyleyerek kitleleri büyüleyen propagandacı kimliği eleştirilmiştir. Yâsîn 69'da ise vahyin şiir olmadığı, Resulullah'a şiirin öğretilmediği ve bunun ona yakışmayacağı kesin bir dille bildirilmiştir.

Kökün asıl anlamı duyular ve iç sezgi vasıtasıyla bir şeyi incelikle fark etmek, derin bir idrake varmaktır (şuur). Kur'an'da inkârcıların ve münafıkların manevi körlüklerini ifade etmek üzere 'Lâkin farkında değiller / şuurunda değiller (ve lâkin lâ yeş'urûn)' şeklinde onlarca ayette (Bakara 9, Bakara 154, A'râf 95, Şuarâ 202) geçer.

Aynı kökten gelen 'şeâir' (tekili şeîre), Allah'a kulluğu hatırlatan, dinin belirgin kıldığı alamet, simge ve menâsik demektir. Bakara 158'de Safa ile Merve'nin Allah'ın nişanelerinden (şeâirillâh) olduğu; Mâide 2 ve Hac 32'de ise Allah'ın şeâirine saygı duymanın kalplerin takvasından kaynaklandığı beyan edilmiştir.

Necm Suresi 49. ayette 'Ve şüphesiz O, Şi'râ'nın da Rabbidir (ve ennehû hüve rabbu'ş-şi‘râ)' buyrulur. Eski Mısır ve cahiliye Araplarında (özellikle Huzâa kabilesinde) bereket ve talih kaynağı sayılarak tapınılan en parlak yıldız olan Sirius'un, yaratıcı değil yaratılmış bir kul/cisim olduğu ve Rabbinin yalnızca Allah olduğu bildirilerek şirk inancı yıkılmıştır.

İnsanın gözünü kamaştıran kâinattaki bütün harikaların ardındaki asıl Yaratıcı'yı fark etme bilincidir.

Karanlık çöllerde ve denizlerde yolculara istikamet veren parlak yıldızlar gibi, cehalet karanlığında ruhu aydınlatan ilahi hidayet ışığı.

Kelimenin aslı 'serata' (yutmak) fiilinden gelir. Geniş ve düzgün yollar, yolcuları hızla içine alıp akıttığı için Arapçada bu adı almıştır. Manevi anlamda sapması olmayan, hedefe ulaştıran en belirgin ve en geniş tevhit ve İslam yolunu temsil eder.

Üzerinde yürünülen somut, maddi yol.

Teğâbün Suresi 16. ve Haşr Suresi 9. ayetlerde 'Kim nefsinin bencil cimriliğinden korunursa (ve men yûka şuhha nefsihî), işte onlar kurtuluşa erenlerdir' buyrulur. 'Buhl' sadece malı vermemek iken, 'şuhh' hem malı kıskanmak hem de nefsin doymak bilmeyen tamah ve ihtirasıdır.

Kişinin başkalarının sahip olduğu rızık ve refaha tahammül edemeyerek haris bir doyumsuzlukla her şeyi kendine istemesidir.

Nisâ Suresi 128. ayette 'Nefisler bencil cimriliğe ve kıskançlığa meyilli kılınmıştır' denilerek eşler arasındaki geçimsizlikte tarafların fedakarlıktan kaçınması bu kelimeyle tasvir edilmiştir.

Dinen haram kılınan, özellikle rüşvet, haksız kazanç ve kamu malını gasp etme gibi ahlak dışı yollarla elde edilen kirli serveti ifade eder. Mâide 42. ayette dini tahrif eden yöneticilerin rüşvet yemesi (suht) kınanmıştır.

Bir şeyi tamamen kazıyıp kökünü kurutmak, temizlemek ve ortadan kaldırmak demektir. Tâhâ 61. ayette geçen 'yushıtekum' (kökünüzü kazır) fiili bu anlamdadır.

Verilen nimetleri Cenâb-ı Hakk'ın rızasına uygun şekilde sarf etmek, O'nun lütfunu itiraf edip nankörlükten kaçınmaktır. Lokmân 12. ayette 'Andolsun biz Lokmân'a: Allah'a şükret (eni'şkur lillâh); kim şükrederse ancak kendi nefsi için şükreder' buyrularak şükrün insanı kemale erdiren ve nimetleri bereketlendiren ahlaki bir zemin olduğu beyan edilmiştir.

Cenâb-ı Hakk'ın eş-Şekûr ism-i celîlinin tecellisi olarak, kullarının ihlasla işledikleri en ufak salih ameli dahi sonsuz lütuflarla mükâfatlandırmasıdır. Fâtır 30 ve 34. ayetlerde cennet ehlinin 'Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını fazlasıyla verendir (Şekûr)' diyerek hamd ettikleri zikredilir.

Kulun kendisine iyilik yapan anne-babasına, muallimine veya diğer insanlara karşı sergilediği kadirşinaslık ve vefa duygusudur. Lokmân 14. ayette 'Bana ve anne-babana şükret (eni'şkur lî ve li-vâlideyk); dönüş yalnız banadır' buyrularak anne-babaya teşekkürün Allah'a şükürle yan yana zikredilen ahlaki bir farz olduğu tescil edilmiştir.

Nimetin gerçek sahibinin Allah olduğunu bilmek, dille hamdetmek ve azaları Allah'ın razı olduğu istikamette kullanarak nimeti amele dökmektir. İbrâhîm 7. ayetteki 'Le-in şekertüm le-ezîdenneküm' (Eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım) ilkesi, şükrün hem ahlaki hem de varoluşsal bir bereket yasası olduğunu bildirir.

Allah'ın 'Şekûr' sıfatı; kullarının samimi küçük amellerini bile zayi etmeyip onları kat kat lütufla ödüllendirmesi, kusurlarını bağışlamasıdır (örn: Fâtır 30, Tegâbün 17: 'vAllâhu şekûrun halîm').

İyilik gördüğü kimseye teşekkür etmek, hakkı teslim etmek ve kadirşinas olmaktır. Lokmân 14'te 'Bana ve ana-babana şükret' emrinde hem ilahi hem insani vefa bir arada zikredilir.

Muhatabın aklını ve vicdanını teslim alan, karşı konulamaz sarsılmaz delil ve bürhandır. Kasas 35. ayette Cenâb-ı Hak Mûsâ ve Harun'a 'Biz ikinize güçlü bir hüccet/delil (sultânen) vereceğiz de size erişemeyecekler' buyurmuştur. Nisâ 144'te de 'Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil (sultânen mübînâ) mi vermek istiyorsunuz?' denilir.

Bir güç veya yöneticinin başkaları üzerinde uyguladığı zorlayıcı otorite ve baskı kurabilme kudretidir. İsrâ 65'te 'Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin/zorlayıcı gücün (sultân) yoktur' buyrulur. Rahmân 33'te de 'Göklerin ve yerin sınırlarını aşıp geçemezsiniz, ancak üstün bir güçle (bi-sultân) geçebilirsiniz' denilir.

Hukukun veya ilahi şeriatın bir kimseye tanıdığı meşru hak ve kanuni yetkidir. İsrâ 33'te 'Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir hak ve yetki (sultânâ) vermişizdir' buyrularak maktulün velisine kısas veya diyet talep etme meşru salahiyeti tanınmıştır.

Klasik tefsir çoğunluğuna ve lügat uzmanlarına göre 'sûr', kendisine üflendiğinde korkunç bir ses çıkaracak olan boynuz veya boru şeklindeki bir alettir (Boynuz manası hadislerde de 'üflenen bir boynuzdur' şeklinde tefsir edilmiştir). En'âm 73. ayette 'sûra üfleneceği gün' ifadesiyle kıyametin kopuşu veya yeniden diriliş anı kastedilmiştir.

Ebu Ubeyde ve bazı rasyonalist müfessirlere göre 'sûr', 'suret' kelimesinin çoğuludur. Buna göre ayet mecazi olarak 'bedenlere ve şekillere ruh üflendiği (hayat verildiği) gün' anlamına gelmektedir. Ancak bu yorum dilbilimciler ve tefsir çoğunluğu tarafından zayıf görülmüştür.

Toplumun geleceğini ilgilendiren kararların dayatmayla değil, liyakat sahibi kimselerin ve toplumun katılımıyla, fikirlerin özgürce tartışılarak olgunlaştırılmasıdır. Şûrâ Suresi 38. ayette müminlerin temel vasıfları sayılırken 'Onların işleri aralarında danışma (şûrâ) iledir' buyrularak istişare imanın ve ahlakın zorunlu bir tezahürü olarak vaz edilmiştir.

Âl-i İmrân 159. ayette Peygamber'e hitaben 'İş hususunda onlarla istişare et (ve şâvirhüm fi'l-emr)' emri verilerek liderin keyfi ve tek taraflı tasarruflardan kaçınması gerektiği kurala bağlanmıştır.

Bakara 233. ayette çocuğun sütten kesilmesinde 'anne babanın karşılıklı rıza ve danışmalarıyla (an terâdin minhumâ ve teşâvurin)' ifadesi kullanılarak aile içi demokrasinin ve istişarenin temeli atılmıştır.

Bakara 23. ayette 'onun benzeri bir sure getirin' ifadesindeki sure, Kur'an'ın vahiyle sınırları belirlenmiş bölümlerini ifade eder. Surelerin her biri, sarmaladığı ayetleri koruyan ve dışarıdan müdahaleyi engelleyen manevi bir kale duvarı (sur) gibidir.

Sözlükte yükseklik ve değer ifade eden basamak veya konum. Kur'an sureleri de okuyanı manevi mertebelere yükselttiği için bu adı almıştır.

Şehirleri çevreleyen, koruma amaçlı inşa edilen yüksek taş duvarlar.

Sözlükte sınırı aşan (tuğyân eden) demektir. Terim olarak; insanı Allah'a kulluktan alıkoyan, O'na isyan etmeye çağıran ve kendini mutlak otorite ilan eden her türlü canlı, cansız, somut veya soyut gücü ifade eder. Bakara 256. ayette 'Kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa...' denilerek, gerçek imanın ancak Allah dışındaki sahte ilahları ve azgın güçleri bütünüyle reddetmekle (tekfir-i tâğût) başlayacağı belirtilmiştir.

Cahiliye döneminde tapınılan putlar ve heykellerdir. Müfessirlerin bir kısmı tâğûtu doğrudan put isimleriyle veya kehanet merkezleriyle açıklamışlardır.

Tahrîm Suresi 1. ayette 'Ey Peygamber! Eşlerinin rızasını gözeterek Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin kendine yasaklıyorsun (lime tuharrimü)?' şeklinde geçer. Helali haram kılma yetkisinin sadece Allah'a ait olduğu ve kulların meşru nimetleri keyfi yeminlerle haram sayamayacakları ihtar edilir.

En'âm 151'de 'De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını (mâ harrame rabbüküm) okuyayım...' buyrularak cana kıymak, şirk ve zina gibi kesin haramlar beyan edilir.

Hac ibadeti süresince avlanmak, koku sürünmek ve tıraş olmak gibi normalde helal olan fiillerin ibadet hürmetine geçici olarak yasaklanmasıdır.

Kelimenin aslı 'ittika'dır ve kökü olan 'veka', bir şeyi tehlikelere karşı koruma altına almak anlamına gelir. Kur'an terminolojisinde takva; kişinin Allah'ın koruması altına girmesi, O'nun sevgisini kaybetmekten korkarak haramlardan ve şüpheli şeylerden kendini sakındırması ve sorumluluk bilinciyle hareket etmesidir. Bakara 2. ayette 'muttakiler' için hidayet rehberi denilerek, vahyin mesajından ancak bu içsel hassasiyete ve korunma arzusuna sahip olanların faydalanabileceği vurgulanmıştır.

Kelime halk dilinde korku anlamında da kullanılır. Ancak tefsir bilginleri takvadaki korkunun basit bir ürkme değil, sevgiyle karışık bir saygı ve incitmekten çekinme hali (haşyet) olduğunu belirtirler.

Talâk Suresi 1. ayette 'Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman, onları iddetlerini gözeterek boşayın ve iddeti sayın' buyrularak boşanmanın keyfi değil, kadının haklarını koruyan adil ve aşamalı bir hukuki süreç olduğu hükme bağlanmıştır.

Kelimenin asıl lügat manasıdır; hayvanın yularını çözüp otlağa salmak veya esiri serbest bırakmak gibi kısıtlılığı kaldırmaktır (ıtlak).

Klasik Arapçada yüzün aydınlık ve tebessüm dolu olmasına 'talâkatu'l-vech' denilir; kişinin kalbini ve elini cömertçe açmasıdır.

Nâziât 34'te 'O en büyük felaket ve kuşatıcı hadise (et-Tâmmetü'l-Kübrâ) geldiği zaman' buyrulur. İkinci sûr üflenişi, cehennemin ortaya serilişi ve insanların dehşetle hesap meydanına sevk edilişidir.

Kelimenin kökünde var olan taşma, örtme ve seviyeyi aşma manasıdır; her musibeti aşan ve önüne çıkan her şeyi silip süpüren sel felaketini de ifade eder.

Bir gücün diğer bütün güçleri geçersiz kılarak her şeyi hakimiyeti altına alması halidir.

Târık 1-3'te 'Göğe ve Târık'a andolsun. Târık'ın ne olduğunu sen nereden bileceksin? O, karanlığı delip geçen parlak bir yıldızdır (en-necmü's-sâkıb)' buyrulur. Gece karanlığında ışığıyla beliren Süreyya veya Venüs/kutup yıldızını niteler.